Düş ülkemiz: Çocukluk
Çocuk edebiyatının iki yüzyıllık birikimiyle genel edebiyat içinde önemli bir yer edindiği yadsınamaz bir gerçek. Dünyada olduğu gibi ülkemizde de çocuk edebiyatı son yıllarda kendine edebî bir alan açmanın yanında, ticari bir sektör olarak da varlığını iyice hissettirir hâle geldi. Ne ki işin bu ticari boyutuna bakıldığında endişe verici durumlarla karşılaşıyoruz. Bu ticari tamah, çocuk edebiyatının niteliğini önemli ölçüde olumsuz bir biçimde etkiliyor. Bu tespitimi bire bir yaşadıklarımdan çıkarıyorum. Bu yıl ilkokulu bitiren oğlumun anaokulunu da sayarsak beş yıllık okul döneminde öğretmenleri tarafından verilen ya da önerilen çocuk kitaplarının hem baskı yönünden hem de içerik yönünden berbat kitaplar olduğuna tanık oldum. Bildik tabiriyle ‘merdiven altı’ yayınevlerinin sırf para kazanmak hırsıyla hazırladıkları ve okullara bin bir reklam diliyle kabul ettirdikleri bu kitaplar, çocuklara okumayı sevdirmek yerine, onları okumaktan soğutuyor. Bilinçli velilerin bu kitaplar konusundaki itirazları da hiçbir zaman dikkate alınmıyor. Ortada bir denetimsizlik almış başını gidiyor. Bu olumsuz gidişata yeri gelmişken dikkat çekmek istedim.
Son günlerde oğlumla birlikte severek okuduğumuz iki kitaptan söz edeceğim: “Güzelden Güzele” ve “Kardeşim İstanbul”. (Uçan At Yayınları, Mayıs 2023) Usta kalem Mustafa Ruhi Şirin’in her iki kitabının da hem içeriğiyle hem de baskı kalitesiyle göz doldurduğunu hemen belirtmeliyim. Öncelikle yazara ve Uçan At Yayınları’na tüm çocuklar adına teşekkür ediyorum.
İNSAN EVİNİN KAPISI ÇOCUKLUKTUR
İnsan evinin kapısı çocuktur. İnsanı tanımak için önce o kapıyı çalmak gerek. Ali Karaçalı ne güzel betimler o kapıyı, yani çocuğu: “Hayat karşısında yılgınlığa düştüğümüzde, yorulduğumuzda, bulunduğumuz andan ve zamandan kaçmak istediğimizde, sığınacak sessiz ve dingin bir yer; muhayyel bir ülke aradığımızda, bilinçli ya da bilinçsiz döndüğümüz yer orası olur: evimiz, düş bahçemiz; yani çocukluğumuz. Yitik ülkemiz. Cennetimiz. Tertemiz özümüz, fıtratımız, kirlenmeyen yanımız.” (Gün Karşı Tepeden, s. 55) Boşa dememiş rahmetli Sezai Karakoç: “Bir insanı al onu çöz çöz çocuk olsun” diye.
Mustafa Ruhi Şirin tam da bu tespitten hareketle kimi zaman insandan çocuğa, kimi zaman da çocuktan insana yol alır yazdıklarıyla. O, bir ömür verdiği çocuk edebiyatını şöyle tanımlar: “Çocuk edebiyatı, temel kaynağı çocuk ve çocukluk olan; çocuğun algı, ilgi, dikkat, duygu, düşünce ve hayal dünyasına uygun; çocuk bakışını ve ‘çocuk gerçekliği’ni yansıtan; ölçüde, dilde, düşüncede ve tiplerde ‘çocuğa göre’ içeriği yalın biçimde ve içtenlikle gerçekleştirilen; çocuğa okuma alışkanlığı kazandırması yanında, edebiyat, sanat ve estetik yönünden gelişmesine katkı sağlayan, çocuğu duyarlı biçimde yetişkinliğe hazırlayan bir geçiş dönemi edebiyatıdır.” (Çocuk, Çocukluk ve Çocuk Edebiyatı, s.24)
Cahit Zarifoğlu’nun da belirttiği gibi çocuk edebiyatı ‘çocuk safiyetini’ giyebilen yazarların başarabileceği bir uğraştır. Oysa, Mustafa Ruhi Şirin’in dediği gibi: “Türkiye’de ve dünyada çocuk edebiyatına ilginin birçok nedeni sıralanabilir. Bunların arasında en can sıkıcı olan ise bu alanın kolay bir yazarlık ve çizerlik biçimi olduğunun sanılmasıdır.” (Age, s.15) Michel Tournier bunu kısaca şöyle vurgular: “Çocuklar için yazmak çocuk oyuncağı değil, zor bir iştir.” (Age, s.97)
Çocuk için yazmak, şayet öldürmemişsek, içimizdeki çocuğu tanımakla başlar. “Bir ben vardır bende, benden içeri” diyen Yunus Emre’ce bir tanımadır bu bir bakıma. Çünkü, bizdeki temel duyguların, duyuşların kökeni ondadır, yani çocukta. Michael Ende bunu: “Şaşırma, soru sorma, hayran olma yetisini yitirmeyen, öylesine kırılgan ve korumasız olan, acı çeken, teselli bekleyen ve uman, hayatımızın son gününe kadar geleceğimizi anlamlandıran içimizdeki çocuktur” diye belirtir. Çünkü, Ali Karaçalı’nın dediği gibi: “Ne zaman çocuk desek ne zaman elimiz bir çocuğun saçlarına uzansa, ne zaman gözlerimiz bir çocuğun gülüşüyle buluşsa ve ne zaman kalbimiz bir çocuğun kalbine değerse içimiz bahar bahçe, lale, sümbül, gül olur. Bir çocuk güldüğünde bütün dünya günlük güneşlik ve çimen; ağladığında telaş, hüzün ve keder olur.” (Age, s.56)
ÜÇ TEMEL UNSUR VARDIR
Mustafa Ruhi Şirin, çocuğa dair yazdıklarını şu üç temel unsur üzerinden kurgular: “Çocuk bakışı”, “çocuğa görelik” ve “çocuk gerçekliği.” Bu üç unsura içtenliği ve lirik söyleyişi eklediğimizde çocuk edebiyatının en estetik, en bilgelik yüklü kitaplarına ulaşırız. Dolaysıyla, onun şiirlerinde ağaçlar kadar kuşların da yeri var. Gökyüzü kadar, güneşin de aydedenin de yıldızların da yeri var. Harfler kadar, sözcükler kadar seslerin de renklerin de yeri var. Lirik bir ırmaktır onun şiirleri hep sevgiyle güzele akar. Çocuklar, onun ırmağını, onun kuşlarını, ağaçlarını, çiçeklerini, kırlarını, kedilerini, denizlerini, dağlarını, şehirlerini iyi bilir. “Güzel seslenmeli/Ne varsa/Yeryüzünde/Gökyüzünde/Duymalıyız içimizde/Güzelliğini sevincin” der, Mustafa Ruhi Şirin.
Çocuk edebiyatının usta yazarlarından biri de hiç kuşkusuz Yalvaç Ural’dır. Mustafa Ruhi Şirin’e dair şunları der: “O, çocuk okurun algısına girecek sözcükleri ustalıkla seçen, kısa tümcelerle yazıya dönüştüren bir ustadır. Klasikleşmiş şiir kalıplarından kaçar, çağdaş şiirin ve çocuğun izleğinde yolculuğunu sürdürür. Hem de sıcacık ve bir o kadar da inandırıcı dizelerle. Saklı derinliği vardır hep. Konuları sevgi üzerine yoğunlaşır; şiirlerinde anne, baba, dede, çocuk dörtgeni ve kediler sıklıkla yer bulur kendine. Çok az şairde yakalanır bu lirik söyleyişler.” (Okula Giden Kedi)
“Çocuklar İçin Dini Şiirler” alt başlığını taşıyan “Güzelden Güzele” kitabı, çocuğun inanç dünyasına açılan bir kapı işlevi görür. Allah, peygamber, Kur’an, Mekke, Medine, Kâbe, hac, namaz, oruç, bayram gibi pek çok dini ad ve kavram üzerinden çocukların sormadan edemedikleri sorulara da cevap olabilecek hususları onların algısıyla, onların diliyle şiirleştirerek çocukların manevi dünyasını bin bir çiçekli bir bahçeye dönüştürür ve güzelliği sevdirir onlara: “Güzel bir bakış ver bana/Güzel çok yakışır sana/ Güzelden güzel Allah’ım/Güzelliği sevdir bana.” (Güzelden Güzele s.46)
“Kardeşim, İstanbul” tam bir şehrengiz. İstanbul’un tüm tabiat güzellikleri, tarihi dokusu, medeniyet unsurları semt semt dile getirilir. Çocuk muhayyilesinin öncelikli olarak şiirin odağında yer aldığı görülür. İstanbul büyüktür; çünkü dünyanın bütün şehirleri onun içindedir. İstanbul dünyanın merkezidir; çünkü bütün şehirler aşıktır ona. Dahası İstanbul şairdir: “İstanbul. İstanbul/Dünyada öteden beri/Kağıtsız kalemsiz yazan/Şehirlerin en şairi” (Kardeşim İstanbul, s.97)
Şunları der Ömer Erdem kitabın arka kapağında: “Mustafa Ruhi Şirin bir ömre yayılan İstanbul yaşayışı ve sevgisini bu kez ince dokunmuş bir zaman tülbentinden geçiriyor ve yepyeni şehirler sunuyor. Doğa değil sadece, tarih değil sadece, kültür ve medeniyet uçları değil, asıl her doğan çocukla yeşeren benzersizlik duygusu hâkim oluyor bu şiirlere. Bu yönden Kardeşim İstanbul hayatın her dönemecinde okunabilecek bir zaman ve hayal atlası. Güzel sorular, zekice buluşlar, naiflik içinde gövdeli dilsel yapılanmalarla örülmüş bir İstanbul abidesi. Üstünden güneş de geçiyor, kuş da uçuyor. Denizin kokusu bir yanda, sabahın ilk ışıkları başka yanda. Bir kez içinden geçildiğinde İstanbul olmanın güzelliğini duyacağımız şiir salkımları. Bir İstanbul değil çok İstanbul arayanlar için, rengarenk bir hayat ışıltısı.
“Hayat ışıltısı” Mustafa Ruhi Şirin’in kitaplarının en temel özelliğidir. Giderek karanlıklaşan dünyamızın çocuklar üzerindeki olumsuz etkisini ancak bu hayat ışıltısıyla azaltabiliriz.