Batı’nın ürettiği sorun: Siyonizm

Dr. Mehmet Rakipoğlu - Mardin Artuklu Üniversitesi

Siyonizm’in ortaya çıkışı ve İsrail’in Filistin topraklarında inşa edilişi, çoğu zaman Orta Doğu’nun yerel dinamiklerine ve Arap–İsrail çatışmasının içsel faktörlerine indirgenerek açıklanmaya çalışılır. Oysa meselenin tarihsel ve kavramsal ekseni, coğrafyanın çok ötesindedir. İsrail’in doğuşu, Batı düşüncesinin uzun bir zaman aralığına yayılan sömürgeci tahayyüllerinin, ırksallaştırılmış toplumsal düzenlerinin ve “Yahudi meselesi” olarak formüle edilen Avrupa merkezli bir kimlik krizinin sonucudur. Dolayısıyla Siyonizm’in Filistin’de devletleşmesi, bölgesel bir anomali değil; Batı modernliğinin ürettiği içsel gerilimin mekânsal bir dışavurumudur. Bu gerçek, İsrail’in bugün sergilediği yerleşimci sömürge pratiklerinin—toprak gaspı, zorla yerinden edilme, altyapı yıkımı, demografik mühendislik ve sivillere yönelik sistemli şiddet—tarihsel bir sürekliliğe sahip olduğunu göstermektedir. Bu süreklilik, Gazze’de yaşanan soykırımın sadece güncel bir güvenlik stratejisi değil, modern Avrupa kolonyalizminin genetik bir uzantısı olduğunu açığa çıkarmaktadır. Siyonist proje, Avrupa’nın kendi içindeki kimlik çatışmasını dışsallaştırarak Filistin’e taşıdığı bir yapısal şiddet formudur.

YAHUDİ MESELESİ

19 ve 20. yüzyıl Avrupa’sında “Yahudi meselesi” yalnızca antisemit bir toplumsal duygu değil; devlet aklının ürettiği bir idarî kategori, bir yönetilebilirlik problemi ve bir tür kimlik mühendisliği pratiğiydi. Yahudilerin “Avrupa’nın dışında” konumlandırılması, yalnızca toplumsal önyargıların değil, siyasi elitlerin kurumsallaştırdığı bir dışlama biçimiydi. Bu çerçevede Siyonizm, Avrupa’nın Yahudileri Avrupa’da tutma isteksizliği ile Yahudilerin kendileri için güvenlik arayışı arasındaki tarihsel gerilimin siyasal ürünü olarak ortaya çıkmıştır. Bu noktada Filistin tercihi, teolojik romantizmden çok daha karmaşık bir hesaplamanın sonucudur. Arjantin ve Doğu Afrika alternatifleri gündeme alınmış; ancak Filistin, Britanya’nın Orta Doğu’daki yeniden düzenleme hedeflerinin bir parçası hâline gelmiştir. Mandater sistem, demografiyi dönüştürmenin, mülkiyet rejimini yeniden yapılandırmanın ve yerel nüfusu siyasal olarak marjinalleştirmenin uygun bir kurumsal aracına dönüşmüştür. Filistin topraklarında kurulan bu yapı, klasik Avrupa yerleşimci kolonyalizminin izlerini taşır: sömürgeci hukuk dizaynı, “medeniyet misyonu” söylemi, yerli nüfusun yönetilebilir bir kategoriye dönüştürülmesi, coğrafyanın boş veya “geri kalmış” olarak tasviri ve nihayetinde mekânın ulusal bir projeyle yeniden yazılması. Bu bağlam, İsrail’in doğuşunu tarihsel olarak Kanada, Avustralya veya Cezayir’den ayıran şeyi değil; bu örneklerle paylaştığı epistemik ortaklığı görünür kılmaktadır.

KOLONYAL MİRASLA YÜZLEŞME BAŞLADI

İsrail’in bugüne kadar sahip olduğu ‘uluslararası meşruiyet’, bölgesel kapasitesinden değil, Batı’nın kendi tarihsel kırılganlıklarından kaynaklanan bir sabit unsur olmasından ileri gelmektedir. Avrupa açısından İsrail, antisemitizmin yarattığı içsel çelişkiyi dışarıya taşıyan bir “çözüm mekânı”ydı. Avrupa devletlerinin bugün Gazze’deki soykırımı görmezden gelmesi, bilgi eksikliğinden değil; İsrail’e yönelik desteğin Avrupa kimliğinin kurucu bir bileşeni hâline gelmiş olmasından kaynaklanmaktadır. ABD açısından ise İsrail, Soğuk Savaş döneminde dönüştürücü bir işlev üstlenmiş; bölgeyi kontrol edilebilir kılmanın, Sovyet nüfuzunu dengelemenin ve Orta Doğu’yu yeniden sınıflandırmanın bir aracı hâline gelmiştir. Fakat bu stratejik sabit, uzun süreli bir sürdürülebilirlik iddiası taşımıyor. Amerika’nın iç sosyolojisi, özellikle 2020’lerden itibaren hızla değişen kuşak değerleriyle birlikte, İsrail’e verilen açık çekin siyasal zeminini aşındırmaya başlamıştır. Üniversitelerdeki protestolar, bürokrasi içindeki mikro direnişler, medyanın yeni nesil aktörleri ve İsrail lobisine ekonomik bağımlılıktan kaçınmayı kampanya hâline getiren siyasetçiler, ABD’nin siyasi elit üretim mekanizmasında bir kırılmaya işaret ediyor. Bu kırılma, Gazze’deki yıkımın yalnızca bir dış politika sorunu olarak değil; ABD’nin kendi iç düzenine dair bir stres testi olarak ortaya çıktığını gösteriyor. Batı kamuoyundaki bu çatlak, İsrail’in geleceğini belirleyecek bir jeopolitik parametreye dönüşmüş durumda. Yerleşimci sömürge rejimlerinin tarihsel örnekleri incelendiğinde, metropol desteğinin zayıfladığı her durumda projenin sürdürülebilirliğinin de zayıfladığı görülmektedir. Bu örüntü, Filistin bağlamında da analitik bir kıymet taşımaktadır.

TABANDAN TAVANA YÜKSELEN BİR DÖNÜŞÜM

Batı’nın Filistin siyasetinde belirleyici rolü, yalnızca devletlerin karar mekanizmalarından değil, toplumsal dönüşümlerin uzun erimli etkilerinden de okunabilir. Bugün Avrupa ve ABD’de yükselen Filistin dayanışması, yalnızca moral bir dalga değil; Batı modernliğinin kolonyal mirasıyla hesaplaşmasının yeni bir aşamasıdır. Bu dalganın üniversitelerden başlaması tesadüf değildir: Modern Batı’nın epistemik merkezleri, tarihsel olarak hem kolonyal bilgi üretiminin hem de ona karşı geliştirilen eleştirinin mekânları olmuştur.

Bu dönüşüm, Filistin meselesini Batı’nın kendi toplumsal hafıza rejimleri üzerinden yeniden konumlandırıyor. Soykırım görüntüleri, dijital çağın hızlandırıcı etkisiyle, bir kuşağın zihinsel haritasını yeniden çiziyor. Bugünün öğrenci aktivistleri, yarının bürokratları, akademisyenleri ve küresel ekonomi aktörleri olacak. Bu kuşak için İsrail, “dokunulmaz bir istisna” değil; kolonyal şiddetin güncel bir formu olarak anlam kazanıyor. Bu bağlamda, Batı’da yükselen Filistin dayanışması, klasik ‘Arap Baharı’ analojilerinden farklı bir nitelik taşıyor: yukarıdan aşağı değil, aşağıdan yukarı bir tarihsel birikim yaratıyor. Siyonist projenin kurulduğu aliyah /göç dalgalarının yıllara yayılan seyrine benzer biçimde, Batı’daki dönüşüm de zaman içinde siyasal sonuçlar üretebilecek bir toplumsal derinlik taşıyor.

Tarihsel ironi, Hristiyan dünyasının yüzyıllarca süren Haçlı Seferleri’nin ana hedefi olan Kudüs’ün, bugün Siyonist yönetim altında Hristiyan topluluklarının marjinalleştiği ve kutsal mekânların tahrip edildiği bir coğrafyaya dönüşmesidir. Bu ironi, Batı’nın kendi kültürel hafızasında yeni bir kırılma noktası yaratıyor.

Sonuç olarak İsrail’in ortaya çıkışı, Batı’nın kendi tarihsel krizlerini Filistin’e yerleştirdiği bir mekânsal ve ideolojik projedir. Bugün bu projenin sürdürülebilirliğini belirleyecek olan, Orta Doğu’daki güç dengelerinden çok, Batı toplumlarının kolonyal miraslarıyla nasıl hesaplaştıklarıdır. Siyonizm Batı’nın tarihsel bir üretimiydi; gelecekteki yönelimleri de Batı’nın iç dönüşümlerinin seyrine bağlı olarak şekilleneceğe benziyor.

Halep’ten Fırat’ın doğusuna çıkan dersler: Yanlış hesap Halep'ten döndü

“Merkez” dağılırken Batı’yı yeniden düşünmek

Türkiye’nin COP31 Başkanlığı: Geleceğin iklim hikayesi Türkiye’de yazılacak