Όταν η ταινία προδίδει το βιβλίο: Γιατί ποτέ δεν είναι όπως το φανταστήκαμε

«Δεν ήταν καθόλου έτσι όπως το είχα φανταστεί». Είναι μια φράση που ακούγεται ξανά και ξανά κάθε φορά που ένα αγαπημένο βιβλίο μεταφέρεται στη μεγάλη ή τη μικρή οθόνη.

Και καθώς η ταινία «Άμνετ» βασισμένη στο ομότιτλο βιβλίο της Μάγκι Ο’Φάρελ για τη σύζυγο του Σαίξπηρ, μόλις βγήκε στις αίθουσες διχάζοντας μέχρις εσχάτων τους κριτικούς, η νέα κινηματογραφική εκδοχή των Ανεμοδαρμένων Υψών από την Έμεραλντ Φένελ αναμένεται σύντομα και το «Περηφάνια και Προκατάληψη», που έχει ήδη φτάσει τις εννέα αγγλόφωνες μεταφορές στην οθόνη, αποκτά ακόμη μία, αυτή τη φορά από το Netflix, η συζήτηση επί του θέματος αναζυπυρώνεται.  Και το ερώτημα διατυπώνεται για ακόμη μία φορά: Γιατί, παρά την τεράστια επιτυχία πολλών κινηματογραφικών και τηλεοπτικών διασκευών, η απογοήτευση των αναγνωστών παραμένει ένα πολύ συχνό φαινόμενο;

«Η απάντηση δεν βρίσκεται απαραίτητα στην ποιότητα της ταινίας», λέει η καθηγήτρια Αγγλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, Τζούλια Τόμας, σε άρθρο της στo διεθνές διαδικτυακό περιοδικό Τhe Conversation. «Συχνά έχει να κάνει με τον τρόπο που λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος όταν διαβάζει ένα λογοτεχνικό έργο. Για τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων —περίπου το 96%— η ανάγνωση συνοδεύεται από τη δημιουργία εικόνων. Καθώς διαβάζουμε, σχηματίζουμε πρόσωπα, τοπία, χώρους και κινήσεις, ακόμη κι όταν οι περιγραφές του συγγραφέα είναι ελλιπείς ή ασαφείς», συνεχίζει.

Οι εικόνες αυτές, ωστόσο, δεν προκύπτουν μόνο από το ίδιο το κείμενο. Επηρεάζονται βαθιά από τις προσωπικές μας εμπειρίες, τις επιθυμίες, τους φόβους, την κοινωνική μας θέση, την παιδεία μας, ακόμη και τη διάθεσή μας τη στιγμή της ανάγνωσης. Έτσι, δύο άνθρωποι που διαβάζουν το ίδιο βιβλίο μπορεί να «βλέπουν» εντελώς διαφορετικούς χαρακτήρες και σκηνές.

Όταν, λοιπόν, μια κινηματογραφική διασκευή μάς παρουσιάζει μια συγκεκριμένη οπτική εκδοχή, συχνά συγκρούεται με τη δική μας εσωτερική αναπαράσταση. Το αποτέλεσμα είναι ένα αίσθημα αποξένωσης: αυτό που βλέπουμε δεν ταιριάζει με αυτό που είχαμε φανταστεί και, άρα, μας φαίνεται «λάθος».

Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Ήδη από τον 19ο αιώνα, όταν άρχισαν να κυκλοφορούν εικονογραφημένα μυθιστορήματα, πολλοί αναγνώστες εξέφραζαν τη δυσφορία τους για τον τρόπο με τον οποίο οι εικονογράφοι απεικόνιζαν αγαπημένους λογοτεχνικούς ήρωες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το αποτέλεσμα θεωρήθηκε τόσο σοκαριστικό ή ακατάλληλο που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.

Το ίδιο ισχύει και σήμερα με τον κινηματογράφο. Όταν ένας σκηνοθέτης ή ένας ηθοποιός προσεγγίζει έναν χαρακτήρα από μια διαφορετική κοινωνική, πολιτισμική ή αισθητική σκοπιά, η σύγκρουση με τις προσδοκίες του αναγνώστη είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Ιδιαίτερα έντονη είναι αυτή η σύγκρουση όταν στον ρόλο εμφανίζεται ένας πολύ γνωστός ηθοποιός: τότε ο θεατής δεν βλέπει τον χαρακτήρα του βιβλίου, αλλά «τον ηθοποιό που παίζει τον ρόλο».

Υπάρχει, βέβαια, και μια μειονότητα —περίπου το 4% του πληθυσμού— που δεν σχηματίζει καθόλου νοητικές εικόνες όταν διαβάζει. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται αφαντασία. Για αυτούς τους ανθρώπους, οι κινηματογραφικές διασκευές δεν έρχονται σε σύγκρουση με εσωτερικές εικόνες, διότι απλώς τέτοιες εικόνες δεν υπάρχουν.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν η η διαδικασία λειτουργεί αντίστροφα; Δούμε δηλαδή  πρώτα την ταινία και μετά διαβάσουμετο βιβλίο; Ανακαλύπτουμε συνήθως ότι δεν μπορούμε να διώξουμε τα πρόσωπα της ταινίας από το μυαλό μας.

«Από τότε που είδα παιδί τις Δέκα Εντολές, δεν μπορώ να διαβάσω το Βιβλίο της Εξόδου χωρίς να μου έρχεται στο νου το τραχύ, γενειοφόρο πρόσωπο του Μωυσή όπως τον υποδύθηκε ο Τσάρλτον Ίστον. Πέρυσι, το κατάλυμα που έμενα στις διακοπές, βρήκα το “Από τη Ρωσία με Αγάπη” του Ίαν Φλέμινγκ και το διάβασα μέσα σε ένα βράδυ. Στο μυαλό μου δεν είχα μόνο τον Σον Κόνερι, αλλά και άλλους έξι κινηματογραφικούς Μποντ, σαν να έκανα δοκιμαστικό κάστινγκ για τον ιδανικό 007 σε κάθε σκηνή», δίνει χαρακτηριστικά παραδείγματα ο αρχισυντάκτης του πολιτιστικού τμήματος των βρετανικών Times, Ρίτσαρντ Μόρισον.

«Παρά την απογοήτευση που συχνά προκαλούν, οι διασκευές μπορούν να προσφέρουν και κάτι θετικό. Αντί να αντιδρούμε αυτόματα λέγοντας “δεν ήταν έτσι στο μυαλό μου”, μπορούμε να αναρωτηθούμε γιατί δεν ήταν. Τι αποκαλύπτει αυτή η διαφορά για τον τρόπο που διαβάζουμε; Τι δείχνει για τις δικές μας προσδοκίες, προκαταλήψεις και φαντασιακές προβολές;

Ίσως, τελικά, η σύγκρουση ανάμεσα στο βιβλίο και την ταινία να μη σημαίνει αποτυχία, αλλά να αποτελεί μια ευκαιρία: να κατανοήσουμε καλύτερα όχι μόνο το έργο, αλλά και τον τρόπο που προσλαμβάνουμε τη λογοτεχνία», καταλήγει η Τζούλια Τόμας.