«Η μυθοπλασία δεν μας ανήκει»

Τι είναι αυτό που πραγματικά μας τρομάζει ή μας θυμώνει στην ιδέα μιας «μαύρης Αθηνάς» ή μιας «μαύρης Ωραίας Ελένης»; Η έλλειψη ιστορικής ακρίβειας (λες και τίθεται τέτοιο ζήτημα στην κινηματογραφική μεταφορά ενός προϊόντος μυθοπλασίας); Ή το γεγονός ότι καλούμαστε να αναμετρηθούμε με τη δική μας, «λευκή» θέαση του κόσμου και τις προβολές που εν γνώσει ή ερήμην μας κάνουμε πάνω σε ένα έργο τέχνης;

Στην Οδύσσεια η ίδια η έννοια της ταυτότητας είναι ρευστή: θεοί και θνητοί μεταμορφώνονται αδιάκοπα, εξωτερικά και εσωτερικά. Η Αθηνά, για παράδειγμα, όταν δεν εμφανίζεται ως «από μηχανής θεός», ενανθρωπίζεται παίρνοντας τη μορφή άνδρα, γυναίκας, ακόμα και πτηνού, για να προωθήσει τη δράση. Δεν είναι «χαρακτήρας» με ρεαλιστική ψυχολογία. Είναι ιδέα, αρχή και κινητήριος δύναμη, ενσάρκωση της στρατηγικής σκέψης και της θείας οικονομίας. Το ίδιο ισχύει και για την Ωραία Ελένη, ως σύμβολο του κάλλους και της (καταστροφικής) ερωτικής επιθυμίας. Μόνο που εδώ το στερεότυπο είναι ακόμα πιο ισχυρό, γιατί στη δυτική εικονογραφική παράδοση το ωραίο θεωρείται, σχεδόν αυτονόητα, λευκό.

Ισως η συζήτηση που άνοιξε μας βοηθήσει να συνειδητοποιήσουμε ότι η μυθοπλασία – ιδίως η μεγάλη – δεν μας ανήκει (έτσι δεν έλεγε κι ο καταπληκτικός «Ταχυδρόμος» του Μάσιμο Τρόιζι; «Η ποίηση ανήκει σε εκείνους που την έχουν ανάγκη»). Η μαγεία των ομηρικών επών συνίσταται ακριβώς στην οικουμενικότητά τους. Το να εξανίσταται κανείς γιατί τάχα η απεικόνιση των ηρώων τους στην ταινία του Νόλαν δεν είναι ακριβής με όρους φυλετικής αναπαράστασης λέει περισσότερα για το πόσο στενά έχουμε μάθει να φανταζόμαστε τα ομηρικά έπη, παρά για τον «ανιστόρητο» ή «woke» Νόλαν.

Ο Φοίβος Μπότσης είναι νομικός, συγγραφέας, ειδικός σε θέματα πολιτικής του πολιτισμού