Ο «αθόρυβος» θάνατος της μοναξιάς – Πώς πεθαίνουν δεκάδες άνθρωποι μόνοι τους κάθε χρόνο
Ο θάνατος δεν κάνει θόρυβο όταν συμβαίνει στη μοναξιά. Δεν υπάρχει κραυγή, δεν υπάρχει μάρτυρας, δεν υπάρχει στιγμή αποχαιρετισμού. Υπάρχει μόνο σιωπή. Και στη Γαλλία, αυτή η σιωπή αρχίζει να παίρνει ανησυχητικές διαστάσεις. Το 2025, τριάντα δύο ηλικιωμένοι βρέθηκαν νεκροί στα σπίτια τους, έχοντας πεθάνει μόνοι, χωρίς κανείς να αντιληφθεί την απουσία τους εγκαίρως. Ο αριθμός αυτός, όσο σοκαριστικός κι αν ακούγεται, θεωρείται μόνο η κορυφή του παγόβουνου.
Πίσω από τις επίσημες καταγραφές κρύβεται ένα φαινόμενο βαθιά υποτιμημένο και ελλιπώς χαρτογραφημένο. Δεν υπάρχουν πλήρη κρατικά στατιστικά στοιχεία για τους θανάτους στη μοναξιά. Οι περισσότερες περιπτώσεις έρχονται στο φως τυχαία – από καταγγελίες γειτόνων, από ανεξόφλητους λογαριασμούς, από την οσμή που προδίδει ότι κάτι έχει συμβεί. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι σοροί εντοπίζονται εβδομάδες, μήνες ή ακόμη και χρόνια μετά τον θάνατο.
Το ανησυχητικό δεν είναι μόνο ο αριθμός, αλλά το κοινωνικό αποτύπωμα. Περίπου το 30% των ηλικιωμένων στη Γαλλία πεθαίνουν στο σπίτι τους. Σε μια χώρα με ταχέως γηράσκοντα πληθυσμό, αυτό σημαίνει ότι ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι περνούν τα τελευταία τους χρόνια αποκομμένοι από κάθε ανθρώπινη επαφή. Η μοναξιά, από ψυχολογική συνθήκη, μετατρέπεται σε ζήτημα δημόσιας υγείας.
Η εικόνα για την τρίτη ηλικία είναι στρεβλή. Θεωρούμε ότι ο κίνδυνος αφορά κυρίως τους υπερήλικους, εκείνους που έχουν περάσει τα 80 ή τα 85 έτη. Τα πρώτα στοιχεία, όμως, δείχνουν ότι πολλοί από όσους πεθαίνουν μόνοι είναι νεότεροι. Ανθρωποι που δεν θεωρούνται «ευάλωτοι» με βάση τα κοινωνικά στερεότυπα. Ανθρωποι που ζουν μόνοι, αλλά δεν βρίσκονται στο ραντάρ των κοινωνικών υπηρεσιών. Αυτή ακριβώς η ενδιάμεση ηλικιακή ζώνη αποδεικνύεται η πιο αόρατη.
Το φαινόμενο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη ένταση στις μεγάλες πόλεις. Εκεί όπου η πυκνότητα του πληθυσμού θα έπρεπε θεωρητικά να προσφέρει ασφάλεια, η μοναξιά γίνεται αβάσταχτη. Η αστική ζωή, με τον κατακερματισμό της καθημερινότητας, την απουσία δεσμών γειτονιάς και την ανωνυμία, δημιουργεί ένα παράδοξο: άνθρωποι ζουν κυριολεκτικά τοίχο με τοίχο, χωρίς να γνωρίζουν ο ένας την ύπαρξη του άλλου. Η εγγύτητα δεν συνεπάγεται επαφή.
Οι αιτίες των θανάτων στη μοναξιά είναι σύνθετες και δύσκολα μετρήσιμες. Αφορούν την κοινωνική απομόνωση, την απώλεια οικογενειακών δεσμών, την ψυχική υγεία, αλλά και τη σταδιακή υποχώρηση των συλλογικών δομών φροντίδας. Σε πολλές περιπτώσεις, δεν υπάρχει κάποιος δραματικός λόγος. Υπάρχει απλώς η εγκατάλειψη. Η αργή, καθημερινή αποσύνδεση από τον κόσμο.
Η συζήτηση στη Γαλλία έχει πλέον ανοίξει. Φιλανθρωπικές οργανώσεις και κοινωνικοί φορείς ζητούν από το κράτος να αναγνωρίσει το φαινόμενο και να το αντιμετωπίσει με θεσμικό τρόπο. Γι’ αυτό και δρομολογείται η δημιουργία επιστημονικής επιτροπής, με τη συμμετοχή ειδικών στη γηριατρική. Στόχος δεν είναι απλώς η καταγραφή, αλλά η πρόληψη.
Το βλέμμα στρέφεται και εκτός Ευρώπης. Στην Ιαπωνία, όπου η μοναξιά των ηλικιωμένων έχει λάβει διαστάσεις κοινωνικού φαινομένου εδώ και δεκαετίες, εφαρμόζονται συστήματα έγκαιρης ειδοποίησης μέσω της κατανάλωσης ενέργειας. Η ασυνήθιστα χαμηλή χρήση ηλεκτρικού ρεύματος λειτουργεί ως σήμα κινδύνου. Στη Νότια Κορέα, αντίστοιχα, ενισχύονται οι κοινοτικές πρακτικές επαγρύπνησης, με στόχο να μην αφήνεται κανείς εντελώς μόνος…