روز جهانی زبان مادری؛ تلاش خانوادههای افغان مهاجر برای حفظ زبان و هویت فرهنگی فرزندان
محبوب از چهار سال بدینسو در جرمنی زندهگی میکند. او که دو فرزند دارد، میگوید برای اینکه فرزنداناش زبان مادری خود را فراموش نکنند، آنان را در کورسهای آنلاین آموزش زبان ثبتنام کردهاند.
محبوب به رادیو آزادی میگوید: «اینجا در مکتب و کودکستان به زبان آلمانی درس میخوانند و با دوستانشان هم آلمانی صحبت میکنند. ما در خانه به زبان خود صحبت میکنیم، اما چون وقت کافی نداریم و مصروف کار هستیم، نمیتوانیم بهگونه منظم برایشان تدریس کنیم. به همین خاطر برایشان کورسهای آنلاین گرفتیم تا زبان مادری را بهتر یاد بگیرند، املا و انشا را بیاموزند و زبانشان حفظ شود. به نظر من اگر زبان مادری حفظ شود، هویت و ریشههای فرهنگی نیز زنده میماند.»
فرشته، مادر دو کودک که از پنج سال بدینسو در امریکا زندهگی میکند نیز نگران است که فرزنداناش با ادامه آموزش به زبان کشور میزبان، به مرور زمان توانایی صحبت کردن و نوشتن به زبان مادری خود را از دست بدهند.
او در مورد تلاشهایش برای رفع این چالش میگوید: «اولادهایم یکی مکتب میرود و دیگرش در کودکستان است و اینجا آموزش به زبان انگلیسی است. اگرچه ما زیاد تلاش میکنیم، اما چون محیط همینگونه است، برای ما کمی دشوار میشود. به همین خاطر از طریق یوتیوب هم کوشش میکنم برنامههایی پیدا کنم که به زبان پشتو باشد. همچنان برایشان کورسهای آنلاین گرفتهام که استادان در افغانستان هستند و به اینها خط و قلم میآموزند و این کار برای کودکان بسیار کمک کننده است.»
در همین حال، برگزار کنندهگان کورسهای آنلاین زبان مادری میگویند با افزایش مهاجرت، نیاز به آموزش زبان مادری بیشتر شده و خانوادهها تلاش دارند فرزندانشان پیوند خود را با زبان و فرهنگشان حفظ کنند.
نرگس واثق، یکی از این برگزار کنندهگان که از داخل افغانستان فعالیت میکند، به رادیو آزادی میگوید: «این کورسها دورههای متفاوت دارد و دارای کتابهای مشخص است، کتاب اول، کتاب دوم و به همین ترتیب. ما آهسته آهسته به اطفال آموزش میدهیم، اول حروف، بعد کلمات، سپس جمله و پاراگراف. به همین شکل پیش میروند تا به داستانخوانی میرسند. اطفال از شش سال به بالا از کشورهای مختلف ثبتنام میکنند، درس میخوانند، با هم گفتوگو میکنند، شعر و داستان میخوانند.»
همزمان با این، کارشناسان بخش آموزش میگویند که آموزش به زبان مادری در سالهای نخست زندهگی کودک نقش مهمی در رشد ذهنی و آموزشی او دارد و کودکانی که زبان مادری خود را بهگونه درست فرا میگیرند، ارتباط قویتری با خانواده و جامعه خود حفظ میکنند.
یحیی وردگ، یکی از این کارشناسان که خود نیز در بخش آموزش زبان مادری به افغانهای مقیم خارج از کشور، بهویژه در جرمنی، فعالیت دارد و صنوف و کتابهای آموزشی را تهیه کردهاست، میگوید:
«تحقیقات نشان میدهد اطفالی که به زبان مادری خود آموزش میبینند، هوشیارتر بار میآیند و در یادگیری زبانهای دیگر و سایر مضامین درسی مؤفقتر عمل میکنند. اطفالی که زبان و فرهنگ خود را میدانند، در دیاسپورا کمتر با مشکلات بیهویتی روبهرو میشوند و این ارزش بسیار بالایی دارد.»
این در حالیست که ۲۱ فبروری، مصادف با روز جهانی زبان مادری است.
این روز در سال ۱۹۹۹ از سوی سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) نامگذاری شد تا از تنوع زبانی، چندزبانگی و میراث فرهنگی پاسداری شود.
با وجود این، بهگفته سازمان ملل متحد، هنوز هم نزدیک به ۴۰ درصد دانشآموزان در جهان به آموزشی که به زبانی باشد که آن را بهتر درک میکنند، دسترسی ندارند و در این میان، جوانان بومی، مهاجر و اقلیتها بیشترین آسیب را میبینند.
شعار سال ۲۰۲۶ روز جهانی زبان مادری «صدای جوانان در آموزش چندزبانه» تعیین شدهاست.
افغانستان نیز با داشتن زبانها و گویشهای گوناگون، از جمله کشورهایی است که حفظ زبانهای مادری در میان نسلهای آینده آن، بهویژه در میان خانوادههای مهاجر، با چالشهای جدی روبهرو است.