Το Σκραμπλ της κενολογίας
Πανηγυρίσαμε, 9 Φεβρουαρίου για πρώτη φορά, την Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής Γλώσσας. Μνημονεύσαμε το επίτευγμα του Ξενοφώντα Ζολώτα να μιλήσει στα αγγλικά χρησιμοποιώντας μόνο λέξεις με ελληνικές ρίζες. Θαυμάζουμε το πώς το κατάφερε, αλλά κανείς (οπωσδήποτε από τους ακροατές αλλά και τους μεταγενέστερους) δεν θυμάται τι έλεγε ή προσπαθούσε να πει.
Καθώς πλησιάζει η επέτειος της ομιλίας είπα να αποκρυπτογραφήσω την ομιλία. Η πρώτη παρατήρηση είναι ότι πρόκειται για δύο σύντομους χαιρετισμούς των 150 λέξεων που απευθύνονται στην Κοινή Σύνοδο της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, το 1957 και το 1959.
Η δεύτερη είναι ότι τα κείμενα βρίθουν από αυτό που οι γλωσσολόγοι αποκαλούν «ψευδόφιλες λέξεις» (false friends), δηλαδή κοινές λέξεις με διαφορετική σημασία. Στο συγκεκριμένο κείμενο αυτές χρησιμοποιούνται με την ελληνική έννοια. Αν διαβαστούν με την αγγλική, το νόημα είναι τελείως διαφορετικό: Eugenic δεν σημαίνει ευγενικός αλλά έχει να κάνει με την ευγονική. Εulogy είναι νεκρολογία και όχι ευλογία. Cryptoplethorists ίσως εννοεί κρυπτοπληθωριστές, αλλά αυτό θα το αντιλαμβάνονταν μόνο ελληνιστές. Οι ομιλίες μοιάζουν με επιτυχημένες προσπάθειες στο Σκραμπλ (Scrabble, όχι Scramble), όπου αξιοποιούνται λέξεις υπαρκτές στο λεξικό, το νόημα των οποίων δεν έχει σημασία.
Και ούτε χρειάζεται να έχει – τουλάχιστον στο Σκραμπλ. Στον πραγματικό κόσμο, όμως, οι λέξεις μεταβιβάζουν μήνυμα, είναι εργαλεία και όχι αυτοσκοποί.
Στις ομιλίες του ο Ζολώτας επιχειρηματολογούσε ότι η οικονομική πολιτική οφείλει να ισορροπεί μεταξύ ύφεσης και πληθωρισμού. Η άποψη αυτή χάνεται από τον θαυμασμό για την ελληνοπρέπεια. Ολοι κατάλαβαν ότι μίλησε ο έλληνας εκπρόσωπος. Κανείς δεν κατάλαβε τι έλεγε. Αριστα στο Σκραμπλ, ερωτηματικό στα Οικονομικά.
Η μνημόνευση του Ζολώτα κυρίως για αυτές τις ομιλίες αδικεί πρωτίστως τον ίδιο. Πρωτεργάτης της οικονομικής σκέψης στην Ελλάδα, συνειδητός σοσιαλδημοκράτης, χαλκέντερος διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος που αρνήθηκε να συνεργαστεί με τη δικτατορία. Εγραψε και έκανε πολλά, σημαδεύοντας ανεξίτηλα την οικονομία της Ελλάδας. Το να τον θυμόμαστε για ένα διανοητικό παιχνίδι λέει περισσότερα για τους σχολιαστές παρά για τον ίδιο.
Η έμφαση στο περιτύλιγμα και όχι στο περιεχόμενο, ο ναρκισσισμός του ομιλούντος, η πεποίθηση πως ό,τι και να πεις δεν πειράζει, η περιφρόνηση του διαλόγου και η άγνοια της άλλης άποψης είναι περιζήτητα χαρακτηριστικά ομιλιών στη Βουλή. Ισως και να γιορτάζουν παράλληλα με την ελληνική γλώσσα. Ο Ζολώτας, πάντως, δεν φταίει.
Η ιδιότητα του να μιλάς πολύ για να ακούς τον εαυτό σου περιγράφεται από τη λέξη «φαφλατάς». Η λέξη αυτή συναντάται στα ελληνικά από τον 13ο αιώνα. Για την ετυμολογία της οι απόψεις αποκλίνουν: Κάποιοι αναφέρονται σε ονοματοποιία (παφλασμός). Οι αρχαιοπρεπείς θυμούνται τους Παφλαγόνες (γιατί όμως να είναι πολυλογάδες οι καημένοι;). Διαπρεπής εκλιπών γλωσσολόγος μού ανέφερε τρίτη εκδοχή: επανεισαγωγή του ονόματος «Πλάτων» από την αραβική του εκδοχή (Αφλατούν), που στην καθομιλουμένη γίνεται φαφλατάς. Και εγώ νόμιζα ότι για το όνομά μου ευθύνεται ο παππούς μου ο Πλάτων… Η λαϊκή σοφία που χαρακτηρίζει αυτόν που μηρυκάζει πλατωνικές σοφίες (έστω στην αραβική τους εκδοχή) ως φαφλατά θα είχε πολλά να πει για την ημέρα της ελληνικής γλώσσας. Κυρίως όμως για το πώς και για ποιον λόγο τη χρησιμοποιούμε εμείς σήμερα.