Βία και κράτος στην Επανάσταση
Η περίοδος 1822-1827 στη μακροσκοπική εξέταση της Ελληνικής Επανάστασης διατηρεί μια δική της αυτοτέλεια αφού δεν αφορά μεν μια περίοδο ύπαρξης του ελληνικού κράτους αλλά τη φάση ενός μετασχηματισμού όπου παράλληλα με την Επανάσταση και τα πολεμικά γεγονότα λαμβάνει χώρα και μια πολιτική διαδικασία υβριδικής κρατικής εποπτείας, ενός μετασχηματισμού του υποκειμένου της Επανάστασης σε πολιτικό οργανισμό, που θα αποτελέσει όμως και ένα από τα βασικά συστατικά επιτυχίας ή ανθεκτικότητας της Ελληνικής Επανάστασης.
Ο μετασχηματισμός αυτός ατελής και μη αναγνωρισμένος μεν αλλά αρκετά εξελιγμένος για την εποχή και για τις συνθήκες έως τότε λειτουργεί θα έλεγε κάποιος υβριδικά αφού παρουσιάζει πολλές ιδιαιτερότητες, κυρίως όμως την ανάπτυξη μιας κεντρικής πολιτικής εποπτείας στον «κόσμο των όπλων» όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει η συγγραφέας, ένας κόσμος των όπλων που όπως είναι φυσικό λειτουργεί ως ιδανικό υπόστρωμα και για τον κόσμο της βίας.
Η καθηγήτρια Νεότερου Ελληνισμού του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, Βάσω Σειρηνίδου, στη νέα της μονογραφία με τίτλο Στα χρόνια της βίας. Εγκλημα, κοινωνία και συγκρότηση κράτους στην Επαναστατημένη Ελλάδα τοποθετεί το σημασιολογικό πλαίσιο της βίας που εξετάζει – κάτι εξ ορισμού δύσκολο –, οριοθετεί το γεωγραφικό πλαίσιο (Πελοπόννησος, νησιά Αργοσαρωνικού και Ανατολική Στερεά) και διερευνά τη βία που αποκτά τα χαρακτηριστικά της εγκληματικότητας ή παραβατικότητας, σε 900 περίπου περιπτώσεις της περιόδου μέσα από τα Γενικά Αρχεία του κράτους. Με αυτόν τον τρόπο αναδεικνύει την έννοια της βίας και την αντιμετώπισή της στο πλαίσιο μιας αναδυόμενης κοινωνίας που από τη μια μεριά χρησιμοποιεί τη βία ως μέσο επίλυσης των διαφορών της, ως μέσο αποκατάστασης της τιμής και της υπόληψής της, παράλληλα δέχεται έντονη βία στο πλαίσιο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και καλείται να διαχειριστεί τη βία μέσα στο πλαίσιο που έρχεται, εκείνο της επαναστατημένης Ελλάδας. Οπως πολύ εύστοχα και γλαφυρά επισημαίνει η συγγραφέας, μια μετακίνηση από «ελευθερία ή θάνατος» της Φιλικής Εταιρείας στο «διοίκηση ή θάνατος» του Ιγνάτιου Ουγγροβλαχίας που παράλληλα υποκρύπτει πολλά σημαινόμενα.
Ποια ήταν όμως εκείνα τα ποινικής φύσεως αδικήματα τα οποία πλέον ήταν ποινικά κολάσιμα στο πλαίσιο της επαναστατημένης Ελλάδας; Σύμφωνα με την έρευνα της Σειρηνίδου: ληστείες, κλοπές και ανθρωποκτονίες διατηρούν τη μερίδα του λέοντος, κάτι που θα έκανε κάποιον να πει ότι η βία που συναντά την τιμωρία της οργανωμένης ή υπό οργάνωση πολιτείας είναι διαχρονική. Ακολουθούν βιαιοπραγίες, παρθενοφθορίες με δόλο – μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κατηγορία κυρίως για τους λόγους του δόλου –, αρπαγές γυναικών/παιδιών και οι δύο τελευταίες κατηγορίες εγκλημάτων, εκείνες κατά της δημόσιας ασφάλειας και του κράτους και βιασμοί που αν και στην τελευταία θέση παρουσιάζει ενδιαφέρον για την πρώιμη ανάδειξή του ως εγκλήματος.
Στην πολύ δομημένη μελέτη της Σειρηνίδου, που ξεκινά από το γενικό και διοχετεύεται σε διάφορες κατηγορίες της τεράστιας αναλυτικής κατηγορίας της Βίας, ενώ οριοθετείται η έκταση της χρονικής μελέτης δεν ακολουθείται μια αυστηρή χρονική ακολουθία αλλά χαρτογραφούνται θεματικές ενότητες που έρχονται στην επιφάνεια μέσα από την αφήγηση επεισοδίων με ιδιαίτερα γλαφυρό και με λογοτεχνικές αρετές τρόπο: η σύλληψη, η φυλακή, η απονομή δικαιοσύνης, οι επικίνδυνες κοινωνικές τάξεις είναι οι θεματικές που ανιχνεύει η συγγραφέας. Μέσα από την προσέγγιση των ενοτήτων, μέσα από μια ξενόγλωσση βιβλιογραφία ως εισαγωγή για το ευρωπαϊκό πλαίσιο της εποχής, μετά εισέρχεται στην περιγραφή των επεισοδίων μέσα από την αρχειακή δουλειά, επιτρέποντας στον αναγνώστη και μια συγκριτική ιστορική ανάγνωση αλλά και εντοπισμό της ελληνικής ιδιαιτερότητας όπως προκύπτει από την κατάσταση της Επανάστασης.
Στα μεγάλα πλεονεκτήματα του βιβλίου η επιλογή και μιας πιο «αιρετικής» και σύγχρονης βιβλιογραφίας για το 1821 που αγγίζει την κοινωνική διάσταση της περιόδου, αλλά και η διάρθρωση του βιβλίου που επιτρέπει να διαβαστεί και ανά επεισόδιο ή ανά ενότητα διατηρώντας αμείωτο το ενδιαφέρον του. Ενα βιβλίο που ανοίγει τη θέασή μας σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης, της Επαναστατημένης Ελλάδας και εστιάζει σε ένα από τα κρίσιμα ζητήματα που αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για τη συγκρότηση κράτους, τη βία, την οριοθέτησή της και την κρατική επιβολή μέσα από την απονομή δικαιοσύνης. Διαδικασίες όχι μόνο κρίσιμες για τη συγκρότηση του πολιτικού υποκείμενου στο εσωτερικό της Επαναστατημένης Ελλάδας, αλλά και ένα ισχυρό crash test για τους κατοίκους για τη μετάβασή τους από την Αυτοκρατορία στο εθνοκρατικό μοντέλο.
Βάσω Σειρηνίδου
Στα χρόνια της βίας
Εγκλημα, κοινωνία και συγκρότηση κράτους στην Επαναστατημένη Ελλάδα (1822-1827)
Εκδ. Θεμέλιο, 2025, σελ. 356
Τιμή 19 ευρώ