Μπράιαν Ντέρις στα «ΝΕΑ»: «Στις παραστάσεις μας βλέπουμε τον πόνο του άλλου»
Τι συμβαίνει όταν ένα θεατρικό έργο που γράφτηκε πριν από σχεδόν ενάμιση αιώνα μοιάζει να περιγράφει με ακρίβεια τον κόσμο του σήμερα; Ο «Εχθρός του λαού» του Ιψεν παρουσιάζεται στο πλαίσιο του φεστιβάλ SNF Nostos του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, όχι ως μία ακόμα θεατρική αναβίωση αλλά ως αφορμή για δημόσιο διάλογο: για τη δημόσια υγεία, την ελευθερία του Τύπου, την περιβαλλοντική δικαιοσύνη και τη σχέση της αλήθειας με την εξουσία. Με την υπογραφή του Μπράιν Ντέρις, καλλιτεχνικού διευθυντή του Theater of War Productions, κορυφαίοι ηθοποιοί όπως οι Γουίλεμ Νταφόε, Τζέισον Αϊζακς, Μπράιαν Ο’Μπάιρν και Φράνκι Φεζόν, θα δώσουν φωνή στους χαρακτήρες του Ιψεν σε μια ξεχωριστή σκηνική ανάγνωση που επιδιώκει να μετατρέψει το θέατρο σε ζωντανό πεδίο ανταλλαγής ιδεών κι εμπειριών.
«Ενα από τα αντικείμενα της δουλειάς όλων των παραγωγών του Theater of War είναι να “σπάσουμε” το έργο. Δεν είναι καν πραγματικά μια παράσταση αυτή που θα γίνει. Είναι μια ανταλλαγή, μια συνάντηση. Και σε αντίθεση με άλλες θεατρικές παρουσιάσεις του έργου, ο στόχος είναι ο διάλογος και η πραγματική παράσταση είναι η συζήτηση. Αρα οι άνθρωποι δεν έρχονται για να δουν ένα έργο αλλά για να συμμετάσχουν σε μια συζήτηση που δεν θα ήταν δυνατή αν δεν είχαμε παρουσιάσει το έργο ή σκηνές από το έργο», αναφέρει ο Μπράιαν Ντέρις στο «Νσυν».
Ολα αυτά σε μια εποχή που η δημόσια συζήτηση συχνά εγκλωβίζεται στην πόλωση. «Δεν επιδιώκουμε κάτι που μπορεί να καταναλωθεί. Δεν προσπαθούμε να δημιουργήσουμε ένα ακόμη πολιτιστικό κουτάκι για να τσεκάρει ο κόσμος στη λίστα του. Αλλά να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για δημοκρατικό, πλουραλιστικό διάλογο γύρω από θέματα που συχνά μας διχάζουν και μερικές φορές μας ενώνουν. Ο τρόπος για να φτάσουμε εκεί είναι να αναγνωρίσουμε πόσο χαοτικό μπορεί να είναι αυτό. Ο άλλος τρόπος είναι να μείνουμε στον χώρο, όσο άβολο κι αν γίνει. Ο πιο χρήσιμος τρόπος να σκεφτούμε τι κάνουμε είναι η κοινή δυσφορία. Οταν τα ακροατήρια είναι πολωμένα ή δεν συμφωνούν, αν τους κάνουμε να νιώσουν εξαιρετικά άβολα, τότε ό,τι κι αν τους χωρίζει, μοιράζονται τη δυσφορία κι αυτό γίνεται η αρχή μιας συζήτησης», επισημαίνει ο σκηνοθέτης.
Αφετηρία της σκηνικής τελετουργίας είναι η ανάγνωση όλων των επιλεγμένων αποσπασμάτων του έργου. Μόλις ακουστούν οι τελευταίες λέξεις του Ιψεν, οι ηθοποιοί εγκαταλείπουν τους ρόλους τους και κάθονται δίπλα στο κοινό, παραχωρώντας τους το μικρόφωνο. Στόχος δεν είναι να δοθούν έτοιμες απαντήσεις αλλά ν’ ανοίξει ένας χώρος ελεύθερης έκφρασης. «Αυτός είναι ο μόνος τρόπος να φτάσω στο σημείο όπου όλοι θα ανοιχτούν και θα μοιραστούν πράγματα. Η επιλογή δεν έχει να κάνει με τη διασημότητά τους αλλά με την ικανότητα και το ταλέντο τους. Μπορεί να είναι βαθιά επιβεβαιωτικό για μια κοινότητα να βλέπει τον Γουίλεμ Νταφόε να έρχεται και να λέει ότι αυτά που έχει να πει, είναι αρκετά σημαντικά ώστε να συμμετέχει στη συζήτηση», τονίζει.
Αμφιθέατρο και δημοκρατία
«Κάποτε ήμουν ευαγγελιστής της ελληνικής τραγωδίας. Ετσι ξεκίνησαν όλα για μένα. Τώρα είμαι ευαγγελιστής του ελληνικού αμφιθεάτρου, του χώρου όπου βλέπουμε προς δύο κατευθύνσεις. Ζούμε σ’ έναν κόσμο μονόδρομων ροών. Ολη η κουλτούρα είναι μια μονόδρομη ροή χωρίς δυνατότητα επιστροφής. Τα παραδοσιακά μέσα πεθαίνουν. Η δυνατότητα να υπάρξει μια συζήτηση που να κινείται σε περισσότερες από μία κατευθύνσεις, χωρίς να καταλήγει σε chat ή σε κείμενο, στενεύει κάθε δευτερόλεπτο. Το αμφιθέατρο δεν είναι τυχαίο.
Το Θέατρο του Διονύσου, η Επίδαυρος κι όλα αυτά τα θέατρα εμφανίστηκαν ταυτόχρονα με την άνοδο του δημοκρατικού πειράματος στην Ελλάδα. Είναι μια τεχνολογία που αποτελεί προέκταση της δημοκρατίας. Τα αποτελέσματα αυτού που κάνουμε κι ένας από τους λόγους που έχουμε μέλη της κοινότητας να ερμηνεύουν μαζί με επαγγελματίες ηθοποιούς είναι για να αναγνωρίσουμε ότι όλοι παίζουμε ρόλους συνεχώς. Νομίζω ότι αυτό ήταν μία από τις λειτουργίες της ελληνικής τραγωδίας. Για μια φευγαλέα στιγμή μπορούμε να βγάλουμε τη μάσκα και να αναρωτηθούμε: Είμαι όντως ο ρόλος που παίζω; Ξέρουμε ότι λειτουργεί όταν η συζήτηση γίνεται πολύπλοκη.
Οταν οι άνθρωποι αρχίζουν να αναγνωρίζουν πράγματα για τον εαυτό τους και για τους ρόλους που παίζουν, ακόμα κι αν είναι κάπως αποκρουστικοί. Αν έχουμε κάνει σωστά τη δουλειά μας, όλο αυτό γίνεται χαοτικό, περίπλοκο, αντιφατικό, ίσως και συγκρουσιακό και άβολο. Αλλά μόνο έτσι μπορείς να κάνεις χίλια άτομα να ανοιχτούν. Το θέατρο έχει αυτή τη δυνατότητα. Την είχε πάντα. Ηταν κρυμμένη μπροστά στα μάτια μας από τον 5ο αιώνα π.Χ.», λέει ο ίδιος.
Η ιψενική ιστορία του γιατρού που αποκαλύπτει ότι τα «ιαματικά» λουτρά της πόλης του στην πραγματικότητα είναι μολυσμένα και βρίσκεται αντιμέτωπος μ’ ένα ολόκληρο σύστημα το οποίο προτιμά να συγκαλύψει την αλήθεια, δίνει αρκετή τροφή για σκέψη στους θεατές. Ετσι, πυροδοτείται μια συζήτηση που γεφυρώνει αντίθετες οπτικές και φέρνει σε διάλογο διαφορετικούς ανθρώπους.
«Μερικές φορές ξέρω ότι έχουμε πετύχει όταν άνθρωποι που βρίσκονται σε δύο αντίθετες πλευρές ενός ζητήματος, βαθιά διχασμένοι, κρατούν ο ένας την τραγωδία του άλλου στην ίδια πρόταση. Οταν άρχισαν να ανοίγονται χώροι όπου μπορούσαν να αναγνωρίσουν τον δικό τους πόνο αλλά και του άλλου. Το να μην αναγνωρίζεις τον πόνο του άλλου, νομίζω, είναι μια πληγή προς τον εαυτό σου, μια αρρώστια. Το ονομάζουμε ηθικό τραύμα. Μερικές φορές ο πόνος και το τραύμα είναι τόσο συντριπτικά που δεν μπορούμε να δούμε πέρα από τα δικά μας. Η παράσταση, με τους ηθοποιούς να φτάνουν σε πραγματικά άκρα, μπορεί να δημιουργήσει έναν χώρο όπου οι άνθρωποι ακούνε και βλέπουν τον πόνο του άλλου. Το αμφιθέατρο δεν είναι μόνο το να βλέπουμε το έργο και τον εαυτό μας αλλά κι ο ένας τον άλλον με διαφορετικό τρόπο. Αυτές οι στιγμές είναι φευγαλέες αλλά έτσι προχωράμε μπροστά σε έναν κόσμο που δεν είναι απλώς διχασμένος, αλλά ούτε έχουμε χώρους αρκετά μεγάλους για να κρατήσουν τα συναισθήματα και την πολυπλοκότητα των συζητήσεων που πρέπει να κάνουμε», βεβαιώνει ο σκηνοθέτης.
Η φιλοσοφία του Theater of War Productions είναι να δίνει στο κοινό παραστάσεις σημαντικών θεατρικών έργων με έμφαση στο συναίσθημα και τη συμμετοχή διακεκριμένων ηθοποιών. Απέναντί τους επιδιώκουν να φέρουν κοινά που σχετίζονται άμεσα με τις θεματολογίες που θίγει κάθε φορά το κείμενο ώστε να καλλιεργηθεί ένας υγιής διάλογος γύρω από τα πιο κρίσιμα κι επίκαιρα ζητήματα δημόσιας υγείας και κοινωνικής δικαιοσύνης της εποχής μας.
«Υπάρχει ένας μύθος που αναπαράγεται σχεδόν σε όλους τους θεσμούς, ότι δεν μπορείς να έχεις μια αυστηρή, ηθική συζήτηση αν είσαι συναισθηματικός. Η δική μας θέση είναι ότι πρέπει να είσαι σε επαφή με τα συναισθήματά σου για να έχεις μια ηθική συζήτηση και να συνειδητοποιείς τι διακυβεύεται. Αν μιλάμε για ρατσιστική αστυνομική βία, μετανάστες, κλιματική κρίση, δεν είναι μια θεωρητική συζήτηση. Είμαστε σε επαφή με το συναίσθημα. Αλλά οι επιστήμονες διδάσκονται να μην είναι σε επαφή με τα συναισθήματά τους. Ούτε οι ακαδημαϊκοί ή οι δημοσιογράφοι. Μπορούμε λοιπόν να δημιουργήσουμε έναν χώρο όπου, για δύο ώρες, μέσα σε αυτόν τον κύκλο υπέρβασης, αυτόν τον θεατρικό χώρο, είναι εντάξει να είσαι συναισθηματικά ανοιχτός. Νομίζω ότι έτσι ακούγεται μια υγιής δημοκρατία» καταλήγει ο Μπράιαν Ντέρις.
Info: «Ο εχθρός του λαού» θα παρουσιαστεί στις 24 Ιουνίου στις 19.00 στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της Εθνικής Λυρικής Σκηνής (Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, Λεωφόρος Συγγρού 364, Καλλιθέα). Είσοδος ελεύθερη. Αν και οι ηλεκτρονικές εγγραφές έχουν ολοκληρωθεί, θα διατεθούν επιπλέον θέσεις στον χώρο της εκδήλωσης με σειρά προτεραιότητας