Η νοσταλγία της λάσπης του παρελθόντος
Ανάμεσα στις σπασμωδικές προσπάθειες του ΠΑΣΟΚ να κερδίσει οπαδούς είναι η ανάδειξη ενός νοσταλγικού αφηγήματος για τη δεκαετία του 1980, όταν το κόμμα του Ανδρέα Παπανδρέου βρισκόταν στις δόξες του κι όταν υποτίθεται πως ζούσαμε καλύτερα. Εκτός του ότι πρέπει να ορίσουμε το «καλά» και το «καλύτερα», μια τέτοια οπτική δεν μπορεί παρά να βασίζεται σε επιλεκτική μνήμη και σε προσωπικές εμπειρίες: καθώς οι σημερινοί ενήλικες και seniors ήταν τότε παιδιά και νέοι, η ανάκληση της παιδικής και της νεανικής τους ηλικίας κινητοποιεί μηχανισμό εξωραΐσμού για το παρελθόν, πικρίας για το δύσκολο σήμερα και ανησυχίας για το αβέβαιο αύριο. Συμβαίνει συχνά: άτομα και κοινωνικές ομάδες συνθέτουν το αφήγημα της ζωής τους με εξωραϊσμένες εκδοχές γεγονότων, μύθους και φαντασιώσεις. Ομως, για να μην επαναλάβουμε τα ίδια παλιά λάθη και για να μην παραδοθούμε στη μεμψιμοιρία, η ιστορική ακρίβεια είναι απαραίτητη –για τα έθνη περισσότερο από ό,τι για τα άτομα.
Σύμφωνα με τους αντικειμενικούς κοινωνικούς και οικονομικούς δείκτες, στη δεκαετία του 1980 η Ελλάδα αντιμετώπιζε πρωτόγονα προβλήματα, τα οποία σήμερα έχουν, αν όχι επιλυθεί, τουλάχιστον αναγνωρισθεί. Πράγματι, στη διάρκεια των τόσο δημοφιλών «eighties», το κατά κεφαλήν εισόδημα αυξανόταν· όμως, το βιοτικό επίπεδο παρέμεινε συγκριτικά χαμηλότερο· πολλά υλικά αγαθά που στον 21ο αιώνα θεωρούνται αυτονόητα – κλιματισμός, υπολογιστές, σύγχρονες οικιακές συσκευές, ΙΧ, ταξίδια – ήταν ακριβότερα και σπανιότερα· το οδικό δίκτυο και οι μεταφορές (αεροδρόμια, αστικές και υπεραστικές συγκοινωνίες, ακτοπλοΐα) ήταν ακόμα επιπέδου αραμπά.
Οι πόλεις ταλαιπωρούνταν από το επονομαζόμενο «νέφος»: δεν ακολουθούσαμε περιβαλλοντικούς κανόνες· δεν υπήρχε καμιά κουλτούρα κανόνων· η απείθεια, οι προκαταλήψεις, η έλλειψη συλλογικού πνεύματος ήταν ισχυρότερες από ό,τι στον 21ο αιώνα. Ημασταν μια πολύ συντηρητική χώρα με διακρίσεις κατά των γυναικών – ιδιαίτερα στην επαρχία –, στενό κοινωνικό έλεγχο, λιγότερη ανεκτικότητα, εντονότερες πελατειακές και κομματικές εξαρτήσεις, χαμηλό επίπεδο υπηρεσιών και δημοσιοϋπαλληλική τυραννία.
Η εικόνα της «ευημερίας» – της αρχοντοχωριατιάς και του νεοπλουτισμού – δεν περιελάμβανε ούτε όλα τα κοινωνικά στρώματα, ούτε όλες τις περιοχές της χώρας: η αγροτική έξοδος συνεχιζόταν συμβάλλοντας στη διόγκωση του τριτογενούς τομέα ο οποίος διέστρεψε ανεπανόρθωτα τη φύση της οικονομίας στην Ελλάδα. Η παραοικονομία και η φοροδιαφυγή ως κοινωνικά ανεκτές πρακτικές, οι καταστροφικές μεταρρυθμίσεις της Αριστεράς στην εκπαίδευση, οι κυβερνητικές αλλαγές που συνοδεύονταν από μαζικές αντικαταστάσεις στελεχών στη διοίκηση, στις ΔΕΚΟ και στους δημόσιους οργανισμούς με μοναδικό κριτήριο την κομματική ταυτότητα, τα αυξανόμενα ελλείμματα, ο πληθωρισμός, η ασφυκτική αριστερή ηγεμονία στον πολιτισμό και στον συνδικαλισμό, ο καχεκτικός δημόσιος διάλογος ήταν μερικά από τα χαρακτηριστικά εκείνης της ωραίας εποχής. Αρκεί να ξεφυλλίσει κανείς παλιές εφημερίδες για να διαπιστώσει την παιδαριώδη κομματική πόλωση, την αριστερίλα, τον σκοταδισμό (το 1983 η ΝΔ ψήφιζε υπέρ της διατήρησης του θεσμού της προίκας), τον κιτρινισμό· όλα τα ιστορικά υπολείμματα της υπανάπτυξης. Ε
πί κάμποσα χρόνια η αντιπολίτευση και η κυβέρνηση λειτουργούσαν με λογική μηδενικού αθροίσματος ενώ τα σκάνδαλα διαφθοράς συσσωρεύονταν: οι Ελληνες αποθέωναν πολιτικούς «αρχηγούς» που τους απευθύνονταν από μπαλκόνια· υποτάσσονταν στα συνδικάτα του ΚΚΕ που οργάνωναν καθημερινά απεργιακές κινητοποιήσεις πιέζοντας για άμεσες παροχές χωρίς καμιά δημοσιονομική έγνοια· όσο για τους θεσμούς, δεν ήταν μόνο διαπραγματεύσιμοι· ήταν απαξιωμένοι από την ίδια την επίσημη πολιτική. Στο μείγμα προσετίθετο η τρομοκρατία της 17 Νοέμβρη: η πολιτική βία φαινόταν να ταιριάζει στην ελληνική κοινωνία.
Η ανάπτυξη του καταναλωτισμού και οι διεστραμμένες μορφές κοινωνικής ανόδου δημιούργησαν την περιρρέουσα κακογουστιά της δεκαετίας του 1980 για την οποία θα έπρεπε να ντρεπόμαστε, όχι να τη νοσταλγούμε: πολλοί άνθρωποι πέρασαν από τη φτώχεια στον καταναλωτισμό χωρίς ενδιάμεσο στάδιο αισθητικού εκσυγχρονισμού – μεγάλο μέρος του πολιτικού προσωπικού ενέπιπτε σε αυτή την κατηγορία.
Η Ελλάδα ήταν ένα εργαστήριο του κιτς όπου άτομα και ομάδες άλλαζαν κοινωνική τάξη χωρίς να αλλάξουν αισθητική γλώσσα. Αναπόφευκτα, μαζί με την ανικανότητα διαχείρισης χρήματος και την κακογουστιά, διαμορφώθηκε συλλογική και ατομική συμπεριφορά επίδειξης και σπατάλης. Στο τέλος της δεκαετίας, η ιδιωτική τηλεόραση συμπλήρωσε το πορτρέτο του Ελληνα που είχε απαίτηση άμεσης ικανοποίησης όλων των επιθυμιών του. Εκτός του ότι, όπως έχει αναλυθεί επανειλημμένως, ξοδεύαμε περισσότερο από όσα επέτρεπε η παραγωγική μας βάση, χάσαμε την ευκαιρία να αποκτήσουμε σεβασμό στους νόμους, ευρωπαϊκή ταυτότητα, εργασιακό ήθος, επαγγελματισμό και συνέπεια.
Πράγματι, η κοινωνική αισιοδοξία ήταν διάχυτη: την καλλιεργούσαν οι λαϊκιστικές ηγεσίες που θώπευαν τον «σοφό» λαό, που δεν ήταν καθόλου σοφός. Ετσι, πολλές από τις δήθεν τρυφερές αναμνήσεις μας συνδέονται με ιδιότητες και εκδηλώσεις ανέντιμου πολίτη, οι οποίες, με τον καιρό, μάς οδήγησαν στην πτώχευση, στη στασιμότητα και στους συνεχιζόμενους εξευτελισμούς: τα ελαττώματα και το υστέρημα ηθικής που μας χαρακτήριζαν στη δεκαετία του 1980 βρίσκονται στο θεμέλιο της δυσχερούς κατάστασης στην οποία είμαστε χρονίως παγιδευμένοι. Η δεκαετία του 1980, παρά τις μεταρρυθμίσεις – που έγιναν με επιφανειακό τρόπο προκειμένου να μην ξεβολευτούν οι Ελληνες με τα χρηστά τους ήθη – μπορεί εύκολα να ιδωθεί ως μια ακόμα περίοδος φαυλότητας: δεν ήταν ούτε η πρώτη, ούτε η τελευταία. Είχαμε ήδη μακρά ιστορία κράτους-λάφυρου του εκάστοτε νικητή, ανοχής στην παρανομία, πελατειακών εξυπηρετήσεων, κατασπατάλησης δημόσιων πόρων και διχαστικής κομματικής αντιπαράθεσης.
Αν και έχουμε σοβαρά προβλήματα – σταθερή περιφρόνηση των θεσμών, κοινωνικό κατακερματισμό, πολύ χαμηλούς μισθούς, στεγαστικό έλλειμμα, δημογραφική συρρίκνωση – από την άποψη της υγείας, των υποδομών, της τεχνολογίας, των δικαιωμάτων και του υλικού βιοτικού επιπέδου, η Ελλάδα του 2026 βρίσκεται σε καλύτερη θέση από την Ελλάδα του 1980-1990. Αλλά, όπως έγραφε το 1855 ο Émile Augier στο θεατρικό έργο «Ο γάμος της Ολυμπίας», έχουμε την τάση να νοσταλγούμε τη λάσπη του παρελθόντος. Ιδιαίτερα αν η νοσταλγία μπορεί να χτιστεί πάνω στην άγνοια των νεότερων ώστε να καλυφθεί η ιδεολογική ένδεια και η απουσία πολιτικών προσώπων με όραμα, θάρρος και πρακτικό πνεύμα.