«Ψηφιακό θαύμα»: Η Τεχνητή Νοημοσύνη «ξεκλείδωσε» την καμένη βιβλιοθήκη του Βεζούβιου μετά από 2.000 χρόνια

Όταν το Όρος Βεζούβιος εξερράγη το 79 μ.Χ., η λάβα και η ηφαιστειακή στάχτη σκέπασαν τη ρωμαϊκή πόλη του Ηρακλείου, θάβοντας κάτω από τα συντρίμμια της μια ολόκληρη βιβλιοθήκη. Οι εκατοντάδες πάπυροι που φυλάσσονταν εκεί ήρθαν ξανά στο φως τον 18ο αιώνα, ωστόσο κάθε προσπάθεια να ξετυλιχθούν οδηγούσε στην ολοκληρωτική τους καταστροφή.

Για αιώνες, οι επιστήμονες βρέθηκαν μπροστά σε ένα αδιέξοδο: να περιμένουν την τεχνολογική εξέλιξη ή να ρισκάρουν να ανοίξουν τους παπύρους, χάνοντάς τους για πάντα.

Τα τελευταία χρόνια, η πρόοδος της επιστήμης πρόσφερε μια τρίτη επιλογή. Με τη βοήθεια προηγμένων απεικονιστικών τεχνικών και τεχνητής νοημοσύνης, οι ερευνητές μπορούν πλέον να διαβάζουν τα κείμενα χωρίς να χρειάζεται να αγγίξουν το εύθραυστο υλικό.

Η διεθνής πρωτοβουλία Vesuvius Challenge μετέτρεψε αυτή την επιστημονική προσπάθεια σε διαγωνισμό, προσφέροντας σημαντικά χρηματικά έπαθλα. Το 2023, ένας φοιτητής απέσπασε 40.000 δολάρια αποκρυπτογραφώντας τη λέξη «purple» από έναν σφραγισμένο πάπυρο. Στη συνέχεια, άλλες ομάδες διάβασαν 2.000 ελληνικούς χαρακτήρες (βραβείο 700.000 δολαρίων) και αποκάλυψαν τον τίτλο ενός ακόμη παπύρου (60.000 δολάρια).

Η πλήρης ανάγνωση ενός παπύρου για πρώτη φορά

Για πρώτη φορά, οι επιστήμονες κατάφεραν να ανακτήσουν ολόκληρο το σωζόμενο κείμενο ενός παπύρου μήκους περίπου ενάμιση μέτρου, που περιλαμβάνει 20 στήλες αρχαίων ελληνικών φιλοσοφικών στοχασμών. Το επίτευγμα αυτό καθιστά το έργο προσβάσιμο για πρώτη φορά ύστερα από σχεδόν δύο χιλιετίες.

Ο καθηγητής πληροφορικής Brent Seales από το Πανεπιστήμιο του Κεντάκι δήλωσε: «Η τεχνολογία μοιάζει με μαγεία, αλλά δεν είναι. Είναι το μέσο για έναν ανώτερο σκοπό: την αποκατάσταση των χαμένων φωνών του αρχαίου κόσμου».

Ο πάπυρος, γνωστός ως PHerc. 1667, πραγματεύεται τη φύση της ανθρώπινης γνώσης, τη διάκριση του καλού από το κακό και την αξία της λογικής έναντι του ενστίκτου — θέματα που βρίσκονται στον πυρήνα της Στωικής φιλοσοφίας. Το κείμενο αναφέρει και τον Αριστοκρέοντα, ανιψιό του φιλοσόφου Χρυσίππου.

Η βιβλιοθήκη του Ηρακλείου

Η βιβλιοθήκη ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του 1750 σε πολυτελή βίλα που πιθανολογείται ότι ανήκε στον πεθερό του Ιουλίου Καίσαρα. Εκεί βρέθηκαν περίπου 1.800 πάπυροι, αποτελώντας τη μοναδική σωζόμενη συλλογή του είδους από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο.

Πολλοί από αυτούς περιέχουν έργα του Φιλόδημου, επικούρειου φιλοσόφου του 1ου αιώνα π.Χ., ο οποίος υποστήριζε ότι ο σκοπός της ζωής είναι η απόλαυση και η αποφυγή του πόνου.

Η τεχνολογία που «ανασταίνει» τα κείμενα

Η ομάδα του Seales εργάζεται πάνω στην εικονική «αποτύλιξη» των παπύρων από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, αξιοποιώντας τεχνολογία παρόμοια με τις αξονικές τομογραφίες. Το 2023, σε συνεργασία με επενδυτές της Silicon Valley, εγκαινίασε το Vesuvius Challenge.

Αν και αρχικά δεν αναμένονταν τόσο άμεσα αποτελέσματα, σήμερα ο Seales εκτιμά ότι η έρευνα περνά στα χέρια των ιστορικών και των παπυρολόγων. Όπως ανέφερε: «Από εδώ και στο εξής θα μιλάμε περισσότερο για τα κείμενα παρά για την τεχνολογία».

Αναζητώντας τον συγγραφέα

Η παπυρολόγος Federica Nicolardi εκτιμά ότι ο PHerc. 1667 χρονολογείται στον 2ο ή 3ο αιώνα π.Χ., γεγονός που τον καθιστά έναν από τους αρχαιότερους της συλλογής. Παρότι ο τίτλος και ο συγγραφέας έχουν χαθεί, οι ειδικοί θεωρούν πιθανό να πρόκειται για έργο του ίδιου του Χρυσίππου.

Το κείμενο προτρέπει να αποφεύγεται «η υπερβολή στο πάθος» και να κυριαρχεί η λογική, προβάλλοντας την έννοια της φρόνησης ως πρακτικής σοφίας. Εξετάζει επίσης τα όρια της γνώσης: «Θα ερευνήσουμε κάτι, αλλά δεν θα το κατανοήσουμε αν απομακρυνθούμε από τη φύση μας».

Νέα ευρήματα και επόμενα βήματα

Η ομάδα ανακοίνωσε και άλλες σημαντικές ανακαλύψεις, όπως τον τίτλο «Φιλόδημος, Περί Θεών, Βιβλίο 8» σε έναν άλλο πάπυρο, καθώς και 70 στήλες από το έργο Περί Κακιών. Τα νέα αυτά δεδομένα εμπλουτίζουν σημαντικά τη γνώση μας για την ελληνιστική φιλοσοφία.

Το Vesuvius Challenge προσφέρει πλέον έπαθλο ενός εκατομμυρίου δολαρίων σε όποιον καταφέρει να αποκρυπτογραφήσει πλήρως έναν ακόμη πάπυρο μέσα στον επόμενο χρόνο. Όπως τόνισε ο συνιδρυτής του διαγωνισμού Nat Friedman, οι συμμετέχοντες οφείλουν να μοιράζονται τις μεθόδους τους ώστε η έρευνα να προχωρά συλλογικά.

«Έχουμε αναπτύξει μια συστηματική και επαναλαμβανόμενη διαδικασία», σημείωσε ο Seales. «Είναι πλέον θέμα χρόνου να διαβάσουμε όλους τους παπύρους».