Η μάχη για την επόμενη Μέση Ανατολή
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή δεν ερμηνεύονται πλέον επαρκώς ως μια στρατιωτική αναμέτρηση ΗΠΑ – Ιράν. Πίσω από τους πυραύλους, τα drones, τους proxies και τις διαπραγματεύσεις εξελίσσεται ένα ευρύτερο παίγνιο για την επόμενη περιφερειακή τάξη.
Αυτό ακριβώς εξέτασε το «Ινστιτούτο Αλέξανδρος Παπαναστασίου – ΙΝΑΠ» μέσα από σειρά παιγνίων και στρατηγικών προσομοιώσεων, με ένα βασικό ερώτημα: «Ποιος θα διαμορφώσει τη Μέση Ανατολή μετά τον πόλεμο και ποιος θα μείνει έξω από αυτήν»;
Ενα πρώτο παράδοξο είναι αποκαλυπτικό. Το Ιράν δεν ενεργοποίησε στον μέγιστο βαθμό το δίκτυο των proxies του όταν δεχόταν τις σοβαρότερες αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις. Σήμερα, αντίθετα, αυξάνεται η δραστηριότητα των Χούθι και φιλοϊρανικών οργανώσεων στο Ιράκ, ενώ η Hezbollah παραμένει περισσότερο στρατηγική εφεδρεία.
Η αντίφαση εξηγείται εάν αλλάξουμε επίπεδο ανάλυσης. Τότε η Τεχεράνη αγωνιζόταν πρωτίστως για την επιβίωση του καθεστώτος και την αποφυγή ανεξέλεγκτης περιφερειακής γενίκευσης. Σήμερα, έχοντας επιδείξει σημαντική ανθεκτικότητα, αγωνίζεται κυρίως για τη θέση της στην επόμενη ημέρα. Η αναλογία με το 2023 είναι αξιοπρόσεκτη. Πριν από την 7η Οκτωβρίου, ΗΠΑ, Σαουδική Αραβία και Ισραήλ πλησίαζαν σε μια ιστορική συμφωνία εξομάλυνσης. Η επίθεση της Χαμάς και ο πόλεμος στη Γάζα επανέφεραν το Παλαιστινιακό στο επίκεντρο και «πάγωσαν» αυτή τη δυναμική. Δεν υπάρχει τεκμηρίωση ότι η Τεχεράνη διέταξε την επίθεση για αυτόν τον σκοπό. Το στρατηγικό αποτέλεσμα, όμως, λειτούργησε αντικειμενικά υπέρ της. Σήμερα εμφανίζεται παρόμοιο πρόβλημα με διαφορετικά εργαλεία. Μια ευρύτερη αμερικανοσαουδαραβική συμφωνία που θα συνδέει ασφάλεια, εξοπλισμούς, πυρηνική τεχνολογία, επενδύσεις και πιθανή προσέγγιση Ριάντ – Ισραήλ μπορεί να δημιουργήσει μια νέα αρχιτεκτονική με το Ιράν στο περιθώριο. Η ενεργοποίηση των proxies μπορεί επομένως να ιδωθεί ως στρατηγική υπονόμευσης της υπό διαμόρφωση περιφερειακής συμφωνίας: η Τεχεράνη αυξάνει το κόστος μιας διευθέτησης που την αποκλείει, ώστε είτε να την αποτρέψει είτε να καταστήσει προτιμότερη μια συμφωνία που θα περιλαμβάνει και την ίδια. Οι Χούθι είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι σε αυτή τη στρατηγική, καθώς μπορούν να μεταφέρουν την πίεση από το Ορμούζ στην Ερυθρά Θάλασσα και στις σαουδαραβικές ενεργειακές οδούς. Η επίθεση στην Νταμιέτα, ανεξαρτήτως του δράστη, ανέδειξε την ευπάθεια ολόκληρης της αλυσίδας «Ορμούζ – σαουδαραβικοί αγωγοί – Yanbu – Ερυθρά Θάλασσα – Σουέζ – Μεσόγειος». Δεν χρειάζεται να κλείσει καμία αρτηρία. Αρκεί να καταστούν όλες δυνητικά επισφαλείς. Τα παίγνια του ΙΝΑΠ ανέδειξαν όμως και το όριο της ιρανικής στρατηγικής. Περιορισμένη πίεση μπορεί να ωθήσει τη Σαουδική Αραβία σε στρατηγική εξισορρόπησης και διατήρηση διαύλων με την Τεχεράνη. Υπερβολική πίεση μπορεί να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα: να πείσει το Ριάντ ότι χρειάζεται ακόμη ισχυρότερη αμερικανική εγγύηση και στενότερη συνεργασία με το Ισραήλ. Ετσι η Σαουδική Αραβία αναδεικνύεται σε κεντρικό άξονα (Pivotal State) σε οιαδήποτε διευθέτηση. Ο Mohammed bin Salman δεν χρειάζεται να επιλέξει ένα στρατόπεδο. Το ιδανικό σαουδαραβικό αποτέλεσμα είναι αμερικανική ασφάλεια και τεχνολογία, κινεζικές αγορές και επενδύσεις, επιλεκτική συνεργασία με το Ισραήλ και ταυτόχρονα λειτουργική σχέση με το Ιράν. Η είσοδος Κίνας και Ρωσίας περιπλέκει ακόμη περισσότερο το παίγνιο. Δεν υπάρχει συμπαγές μπλοκ Κίνας – Ρωσίας – Ιράν. Η Κίνα χρειάζεται σταθερότητα και ασφαλείς ενεργειακές ροές, ενώ η Ρωσία ωφελείται από ένα Ιράν αρκετά ισχυρό ώστε να περιορίζει την αμερικανική επιρροή και από μια αβεβαιότητα που ενισχύει την ενεργειακή της θέση. Το Ισραήλ, αντίθετα, επιδιώκει όσο γίνεται μεγαλύτερη αποδυνάμωση του Ιράν πριν από οποιαδήποτε συμφωνία. Ο Τραμπ φαίνεται να επιδιώκει κάτι διαφορετικό. Να μετατρέψει τη στρατιωτική πίεση και το επιχειρησιακό αδιέξοδο σε πολιτικό αποτέλεσμα και να εμφανίσει μια νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική ως στρατηγική νίκη.
Οι προσομοιώσεις του ΙΝΑΠ συγκλίνουν έτσι σε μια ενδιαφέρουσα εκτίμηση. Η πιθανότερη αμερικανική «φυγή προς τα εμπρός» δεν είναι κατ’ ανάγκη μια νέα στρατιωτική κλιμάκωση, αλλά μια ευρύτερη περιφερειακή διευθέτηση με τη Σαουδική Αραβία ως pivotal state, υπό αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας, χωρίς υποχρεωτικά να αποκλείεται το Ιράν από αυτήν.
Η πραγματική μάχη, επομένως, αφορά το ποιος και πώς θα σχεδιάσει την επόμενη Μέση Ανατολή.
Και το μήνυμα της Τεχεράνης ίσως συνοψίζεται σε μία πρόταση:
«Μπορείτε να επιχειρήσετε να οικοδομήσετε μια νέα Μέση Ανατολή εναντίον μας. Δεν μπορείτε όμως να εξασφαλίσετε τη σταθερότητά της χωρίς εμάς».
Ο Στέλιος Φενέκος είναι υποναύαρχος ε.α.