Εργαλειοποίηση της ιερότητας
Η υποβάθμιση του καθεστώτος της Μονής Σινά σε περιορισμένη θρησκευτική νομή σηματοδοτεί το τέλος της προνεωτερικής τάξης προνομίων και την οριστική επικράτηση του νομικού μονισμού του αιγυπτιακού κράτους. Οι πάλαι ποτέ ισχυρές θρησκευτικές οντότητες βλέπουν την αυτονομία τους να συρρικνώνεται, μπροστά στην αξίωση της κεντρικής εξουσίας για ολοκληρωτικό έλεγχο των πλουτοπαραγωγικών πόρων. Το λεγόμενο «Μεγάλο Σχέδιο Μεταμόρφωσης» του Σινά λειτουργεί ως καταλύτης, που διαλύει τις παλαιές νομικές ασυλίες κι ανασυνθέτει τον χώρο, με αποκλειστικό γνώμονα την κρατική στρατηγική, αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια για την ύπαρξη ανεξάρτητων δικαιικών νησίδων εντός του ενιαίου εθνικού κορμού.
Στην προκειμένη περίπτωση, η νομική φυσιογνωμία της σιναϊτικής ερήμου υφίσταται ριζικό μετασχηματισμό, καθώς η κρατική βούληση υποτάσσει την ασκητική παράδοση στις επιταγές της σώρευσης κεφαλαίου. Η αιγυπτιακή διοίκηση προσεγγίζει, πλέον, την ιστορική κληρονομιά ως εν δυνάμει οικονομικό πόρο κι η βέλτιστη αξιοποίησή του προϋποθέτει την κατάργηση των αρχαίων προνομίων της Μονής. Η αντικατάσταση του εμπράγματου δικαιώματος της κυριότητας με το ενοχικό δικαίωμα της χρήσης εξυπηρετεί τη στρατηγική του κεντρικού σχεδιασμού για την πλήρη ενσωμάτωση των προσόδων του θρησκευτικού τουρισμού στα δημόσια έσοδα, με συνέπεια την αποδυνάμωση της οικονομικής αυτοτέλειας του μοναστικού κέντρου. Παράλληλα, η κινητικότητα αυτή ερμηνεύεται υπό το πρίσμα του οξυμμένου περιφερειακού ανταγωνισμού για την κυριότητα των συμβολικών κεφαλαίων. Η Σαουδική Αραβία, μέσω των επενδυτικών σχεδιασμών στο NEOM και της προβολής εναλλακτικών αφηγήσεων περί της τοποθεσίας του βιβλικού Ορους Σινά, θέτει σε αμφισβήτηση το μονοπώλιο της Αιγύπτου επί της μωσαϊκής παράδοσης. Η αντίδραση του Καΐρου λαμβάνει χαρακτήρα προληπτικής κατοχύρωσης ζωτικού χώρου. Η πλήρης ενσωμάτωση της περιοχής της Αγίας Αικατερίνης στον κρατικό κορμό λειτουργεί ως ανάχωμα στις φιλοδοξίες του Ριάντ, διασφαλίζοντας πως η τουριστική υπεραξία του μύθου θα παραμείνει εντός της αιγυπτιακής επικράτειας.
Ελλείψει συμβατικών νομικών ερεισμάτων, που θα προσέδιδαν στο προσκύνημα χαρακτήρα «ελληνικού θυλάκου» (jus legationis), η νομική του μοίρα παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βούληση του αιγύπτιου νομοθέτη. Η ελληνική ιθαγένεια ικανού τμήματος της αδελφότητας και η μακρά εκκλησιαστική παράδοση συνιστούν μεν στοιχεία πολιτισμικής ήπιας ισχύος, χωρίς, όμως, νομικό αντίκρισμα στο πεδίο των διακρατικών σχέσεων. Η μετάβαση από την πνευματική οικειότητα στην πολιτική διεκδίκηση προσκρούει στο αδιαπέραστο τείχος της εδαφικής ακεραιότητας, καθιστώντας κάθε φιλοδοξία δυναμικής παρέμβασης νομικά μετέωρη και διπλωματικά αλυσιτελή.
Σ’ αυτό το σύνθετο πλέγμα συμφερόντων, η ιεράρχηση των εθνικών προτεραιοτήτων λειτουργεί ως φίλτρο επιλογής για το εύρος και την ένταση της ελληνικής διπλωματικής δράσης. Η συνεργασία με την Αίγυπτο στα ζητήματα θαλάσσιας ισχύος, οριοθετήσεων και ενεργειακών ροών προσδίδει προτεραιότητα στη συνοχή της συμμαχίας. Το εκκλησιαστικό πεδίο εντάσσεται ως συμπληρωματικό μέγεθος, με περιορισμένη ικανότητα να επηρεάσει τον πυρήνα των στρατηγικών επιδιώξεων. Η έκβαση ευνοεί ρυθμίσεις συμβατές με τη συμμαχία, προστατεύει το ελάχιστο θεσμικό περίβλημα της λατρευτικής ελευθερίας και αντιμετωπίζει τη μεταβολή του χωρικού καθεστώτος ως κεκτημένο θεσμικής πρακτικής.
Η νέα πραγματικότητα για τη Μονή προκύπτει από τον ορθολογικό υπολογισμό κόστους και οφέλους της αιγυπτιακής διοίκησης. Η μοναστική κοινότητα καλείται να λειτουργήσει εντός ορισμένων θεσμικών περιορισμών, που μεγιστοποιούν τα κρατικά έσοδα κι ελαχιστοποιούν τους κινδύνους ασφαλείας. Η κανονιστική ισχύς της παράδοσης υποχωρεί μπροστά στα υλικά κίνητρα και τις επιχειρησιακές ανάγκες της κεντρικής εξουσίας, η οποία διαθέτει την απαραίτητη εργαλειοθήκη για να διαμορφώσει μονομερώς τους όρους του νέου αυτού κοινωνικού συμβολαίου.
Ο Ευστάθιος Χ. Λιανός-Λιάντης είναι αναπληρωτής καθηγητής Γεωπολιτικής της Θρησκείας και Θρησκευτικής Διπλωματίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών