Δύσκολα ραντεβού

Μητσοτάκης και Ερντογάν έχουν να συναντηθούν και να συζητήσουν εδώ και πάνω από δύο χρόνια. Από τις αρχές Δεκεμβρίου του 2023, όταν υπογράφηκε η Διακήρυξη των Αθηνών, «για τις σχέσεις φιλίας και καλής γειτονίας» μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Αυτά τα δύο κάτι χρόνια ήταν, βέβαια, μια περίοδος σχετικά χαμηλής και ελεγχόμενης έντασης στο πεδίο. Αλλά γιατί τα «ήρεμα νερά» δεν διευκόλυναν έστω μισό βήμα στον διάλογο; Γιατί οι δύο ηγέτες δυσκολεύονται ακόμη και να βρεθούν ο ένας απέναντι στον άλλον; Γιατί η συνάντησή τους πηγαίνει από αναβολή σε αναβολή (συν μια ξαφνική ματαίωση της τελευταίας στιγμής, τον Σεπτέμβριο στη Νέα Υόρκη); Και γιατί, ενώ ανακοινώθηκε ότι η επόμενη σύνοδος κορυφής θα γίνει στην Αγκυρα «κάπου μέχρι τα μέσα Φεβρουαρίου», δεν έχει ακόμη οριστεί η ημερομηνία της;

Αυτά τα δύο χρόνια έδιναν, θεωρητικά, ένα παράθυρο ευκαιρίας. Το εκλογικό ρολόι στις δύο χώρες είχε συγχρονιστεί, οι ηγεσίες τους είχαν επανεκλεγεί με ισχυρή πλειοψηφία και είχαν περιθώριο ανάληψης πρωτοβουλιών. Οι δηλώσεις προανήγγελλαν πως θα το δοκιμάσουν. Οι συνθήκες – η παράταση του πολέμου στην Ουκρανία και προπάντων η επιλογή Ερντογάν να επιχειρήσει μια επαναπροσέγγιση με την Ευρώπη και τη Δύση γενικά – έδειχναν σχετικά ευνοϊκές. Γιατί, λοιπόν, αφέθηκε ο χρόνος να κυλήσει, μέχρι να φθάσουμε τώρα σε ένα σημείο όπου το παράθυρο ευκαιρίας έχει μάλλον κλείσει και ο διάλογος – ακόμη κι αν δεν αναβληθεί ξανά – προεξοφλείται άγονος;

Από την τουρκική πλευρά, η εξήγηση που συχνά ακούμε είναι πως ενώ για την Ελλάδα η Τουρκία είναι το πρώτο, αν όχι το μοναδικό πρόβλημα στην εθνική της ατζέντα, για την Τουρκία δεν ισχύει το ίδιο. Οι μεγάλες προσδοκίες της και το παρακινδυνευμένο παιχνίδι της στη Συρία, ο ανταγωνισμός των φιλοδοξιών της στο πεδίο αυτό με τις στρατηγικές επιδιώξεις του Ισραήλ, ο ρόλος που διεκδικεί διά του Τραμπ στη Γάζα, οι φόβοι της για τις συνέπειες που θα υποστεί από μια κλιμάκωση της κρίσης στο Ιράν, όλα αυτά είναι προτεραιότητες πολύ σημαντικότερες από οτιδήποτε συμβαίνει στα ελληνοτουρκικά.

Ο Ερντογάν, λένε στην Αγκυρα, δεν έχει κίνητρο να ξοδέψει έστω και λίγο από το πολιτικό του κεφάλαιο είτε για να προκαλέσει μια κρίση που θα μας έφερνε με το στανιό στο τραπέζι του διαλόγου είτε για να διευκολύνει τον διάλογο κάνοντας ένα βήμα πίσω από τις πιο ακραίες ή μαξιμαλιστικές τουρκικές αξιώσεις. Και όταν, πρόσφατα, μια δήλωση Φιντάν έδωσε την εντύπωση πως ίσως ετοιμάζεται ένα βήμα πίσω, μια ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου άμυνας μας προσγείωσε γρήγορα στις «πάγιες θέσεις».

Από ελληνικής πλευράς, η εξήγηση είναι, ίσως, απλούστερη. Η τροπή που πήρε το πολιτικό κλίμα μετά τη δεύτερη επέτειο των Τεμπών τον Φεβρουάριο του 2024, και τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών που ακολούθησαν, περιόρισαν απότομα τα περιθώρια του Κυριάκου Μητσοτάκη. Η πίεση που δέχεται, τόσο εσωκομματικά όσο και εξωτερικά από τη «λαϊκή-πατριωτική Δεξιά» (με την οποία φαίνεται να συμπλέει τώρα, ως προς τα «εθνικά» και η νέα πρωταγωνίστρια του αντι-συστημικού μπλοκ), του δένει τα χέρια. Από το «δεν θα γυρίσουμε την πλάτη στην ιστορία αν έχουμε την ευκαιρία να τη διαμορφώσουμε» των προγραμματικών δηλώσεων του 2023, έχουμε επιστρέψει στο παραδοσιακό πολιτικό δόγμα «όποιος αγγίζει τα ελληνοτουρκικά, καίγεται».

Εδώ βρισκόμαστε. Με το ενδεχόμενο (που ως κίνδυνο το αντιμετωπίζουν τόσο η Αθήνα όσο και η Αγκυρα) κάποια στιγμή, με κάποια αφορμή, το βλέμμα του Τραμπ να πέσει στον χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου. Να ενεργοποιηθεί εκείνη η υπόσχεση-απειλή του αμερικανού πρεσβευτή στην Τουρκία να λειτουργήσει  «ως κονίαμα που ενώνει δύο τούβλα». Να υποχρεώσει, δηλαδή, Ελλάδα και Τουρκία να αφήσουν πίσω τις ακατανόητες για το περιβάλλον του αμερικανού προέδρου «πικρίες του παρελθόντος», και να υιοθετήσουν τη «νέα δυναμική» που επιβάλλουν οι ενεργειακές μπίζνες.

Μα ακόμη κι αν αυτός ο κίνδυνος δεν προκύψει, η εμπειρία των χρόνων που έχουν περάσει από την πρώτη πράξη του δράματος, το 1973, θα μας υπενθυμίζουν πάντα πως ο χρόνος που περνά δεν είναι ουδέτερος και ασφαλώς δεν κυλά υπέρ των ελληνικών συμφερόντων. Πως οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν εξελίσσονται ως στεγανή περιφερειακή διένεξη που υποτάσσεται αποκλειστικά σ’ έναν τοπικό συσχετισμό δύναμης, ανεπηρέαστη από τις ξαφνικές αλλαγές στο διεθνές περιβάλλον ή από σκοπιμότητες τρίτων. Και πως οι περίοδοι ύφεσης στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, σαν αυτή που περάσαμε, δεν είναι διατηρήσιμες, μπορεί ανά πάσα στιγμή να διακοπούν, όσο παραμένει ανέγγιχτος ο σκληρός πυρήνας των διαφορών.