Τα όρια της συναίνεσης

Η συναίνεση έχει εξελιχθεί σε λέξη – κλειδί σε σχέση µε τα ζητήµατα που αφορούν τη σεξουαλικότητα και τις έµφυλες σχέσεις. Η απουσία συναίνεσης ως ορισµός του βιασµού, σε αντίθεση µε τους προηγούµενους που προϋπέθεταν την άσκηση βίας και τον εµφανή και βίαιο εξαναγκασµό, αποτέλεσε αναµφίβολα στοιχείο προόδου, καθώς επέτρεψε να αναγνωριστεί όλο το φάσµα των παραβιαστικών συµπεριφορών. Προφανώς, δεν ανέτρεψε το πραγµατικό πολιτισµικό υπόβαθρο που οδηγεί σε όλες τις µορφές έµφυλης βίας, από τις πατριαρχικές δοµές και νοοτροπίες και τις βαθιά ριζωµένες αντιλήψεις ως προς τα σεξουαλικά «καθήκοντα» εντός και εκτός γάµου έως όλες τις µορφές ανισοτήτων και σεξισµού. Οµως, έδωσε την ελπίδα για σεξουαλικές πρακτικές που θα λάµβαναν χώρα µεταξύ ατόµων που ελεύθερα επιλέγουν και συναινούν σε αυτές.

Ωστόσο, η έννοια της συναίνεσης δεν είναι ουδέτερη. Η καπιταλιστική νεωτερικότητα, όπως και ο φιλελευθερισμός ως βασική πολιτική της ιδεολογία, στηρίχτηκαν (και συνεχίζουν να στηρίζονται) σε συναλλαγές που στον πυρήνα τους αποτελούν συμβάσεις ανάμεσα σε ελεύθερα και αυτοκυρίαρχα άτομα που συναινούν στους όρους της σύμβασης. Μόνο που, όπως δείχνει το αρχετυπικό παράδειγμα του συμβολαίου εργασίας, η συναίνεση μπορεί να είναι το αποτέλεσμα του «βουβού εξαναγκασμού» της αγοράς και όχι της ελεύθερης επιλογής. Δηλαδή, η ύπαρξη συναίνεσης, ακόμη και ρητά εκπεφρασμένης, δεν σημαίνει πάντα στην πράξη και ύπαρξη πραγματικής ελευθερίας επιλογής.

Ορίζοντας τη συναίνεση

Σε όλα αυτά προστίθεται το ζήτημα του ορισμού της συναίνεσης. Αρκεί να θεωρήσουμε ως συναίνεση την απουσία άρνησης ή μήπως πρέπει, αντιθέτως, να συνδέσουμε τη συναίνεση με τη ρητή διατύπωσή της ως τέτοιας; Και εάν πρόκειται να απαιτήσουμε τη ρητή συναίνεση, με ποιον τρόπο αυτή αποδεικνύεται ως προς την ειλικρίνειά της ή εάν ακόμη και αυτή μπορεί να υποκρύπτει εξαναγκασμό. Σε έναν κόσμο όπου οι γυναίκες ή τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βρίσκονται εγκλωβισμένα μέσα σε σύνθετα πλέγματα ανισοτήτων, που συχνά καθιστούν πάρα πολύ δύσκολη την άρνηση, το απλό «ναι» του νεοφιλελεύθερου συμβολαίου αποτελεί επαρκή έκφραση συναίνεσης; Ολα αυτά τα ερωτήματα απασχολούν την Κλάρα Σέρα στο βιβλίο της «Το νόημα της συναίνεσης» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση της Ειρήνης Οικονόμου.

Η Σέρα ανασυνθέτει τη διαδρομή μέσα από την οποία φτάσαμε στη σημερινή έννοια της συναίνεσης. Υπενθυμίζει τη σημαντική τομή που αποτέλεσε η κατοχύρωση ότι η απουσία συναίνεσης συγκροτεί την έννοια του βιασμού, αυτό που κωδικοποιήθηκε ως «το όχι σημαίνει όχι», αλλά και τον τρόπο που το ζήτημα της συναίνεσης μετατοπίστηκε στην έννοια της καταφατικής συναίνεσης, δηλαδή ότι «μόνο το ναι σημαίνει ναι». Αναδεικνύει έτσι την αντιφατική διαδρομή της καταφατικής συναίνεσης, καθώς σε μεγάλο βαθμό ορίστηκε από το βάρος ενός «φεμινισμού της κυριαρχίας», όπως εκφράζεται από φεμινίστριες, όπως η Catherine McKinnon, που ξεκινά από την αφετηρία ότι «στον πατριαρχικό κόσμο βασιλεύει πάντα ο σεξουαλικός εξαναγκασμός», υποτιμώντας τη δυνατότητα της αντίστασης από τη μεριά των γυναικών, τη δυνατότητα του «όχι». Αυτό για τη Σέρα σημαίνει έναν φεμινισμό που στον πυρήνα της υπεράσπισης της καταφατικής συναίνεσης έχει μια αντίληψη ανικανότητας των γυναικών να πουν «όχι». Διακρίνει τον κίνδυνο να καταλήξουμε στην αμφισβήτηση ακόμη και της δυνατότητας συναίνεσης (εξού και η αντίληψη ενός τέτοιου φεμινισμού περί απαγόρευσης της πορνείας εφόσον δεν είναι πραγματική η συναίνεση των σεξεργατριών) και τελικά στον κρατικό πατερναλισμό.

Ακύρωση της βούλησης

Η Σέρα επισημαίνει το ενδεχόμενο να οδηγηθούμε σε μια αντίληψη που θα αντιλαμβάνεται το σεξ ως ένα πεδίο πρωτίστως κινδύνων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ότι «μένουμε χωρίς εργαλεία για να καταπολεμήσουμε τον σεξισμό χωρίς να επικαλούμαστε διαρκώς τη δικαστική και ποινική παρέμβαση», «ακυρώνουμε την πιθανότητα να ξεκινήσουμε μια πολιτιστική μάχη ενάντια στον σεξισμό που να μην περνάει από το να βλέπουμε παντού εγκλήματα» και μετατρέπουμε την ανισότητα σε ακύρωση της βούλησης. Αντιθέτως, «το όχι σημαίνει όχι», κατά τη Σέρα, αναγνωρίζει τη δυνατότητα άρνησης, που είναι απαραίτητη για να είναι η συναίνεση έγκυρο κριτήριο. Επιμένει ότι το «όχι» συνιστά όχι απλώς την αναγνώριση της αναγκαίας αντίστασης, αλλά και την «κατάκτηση του δικαιώματός μας να απογοητεύουμε, να ματαιώνουμε, να μην εκπληρώνουμε αυτό που οι άντρες περιμένουν από εμάς. Εκείνοι πρέπει να μάθουν να σέβονται τη βούληση των γυναικών και εμείς πρέπει να μάθουμε να εκφράζουμε αυτή τη βούληση».

Πώς, όμως, όλα αυτά συνδέονται με την επιθυμία, μια παράμετρο που είναι στο κέντρο της σεξουαλικότητας; Η Σέρα επιμένει ότι πίσω από την καταφατική συναίνεση «βρίσκεται αφενός η υπόθεση πως οι γυναίκες δεν είναι ουσιαστικά σε θέση να καταστήσουν σεβαστή τη βούλησή τους λέγοντας “όχι” και αφετέρου, ταυτόχρονα, η πίστη ότι το “ναι” είναι πιο αληθινό και πιο αυθεντικό επειδή είναι ικανό να εκφράσει την επιθυμία». Στα μάτια της ένας φεμινισμός της κυριαρχίας και ένας σεξουαλικός νεοφιλελευθερισμός συναντιούνται στην προσπάθεια συνένωσης της επιθυμίας και της συναίνεσης. Ομως, η ανθρώπινη επιθυμία είναι εξαιρετικά σύνθετη, αντιφατική και όχι αυτονόητα «καλή», εάν θυμηθούμε και την ψυχανάλυση, και οποιαδήποτε ταύτιση ανάμεσα σε συναίνεση (που αφορά τη βούληση) και επιθυμία ενέχει τον κίνδυνο να διεκδικήσει τη νομική ρύθμιση (και δυνητικά τον ποινικό κολασμό) και στο πεδίο της επιθυμίας. Αυτό θα δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα ως προς τη χειραφέτηση μη ετεροκανονιστικών μορφών επιθυμίας και θα συνέχεε δίκαιο (άρα και κολασμό) και ηθική. Οπως επισημαίνει, «μόνο ένα αυταρχικό κράτος θα μπορούσε να θεσμοθετήσει την απαίτηση κάθε φορά που εκφράζουμε τη βούλησή μας, να το κάνουμε γνωρίζοντας απόλυτα την επιθυμία μας, χωρίς ρωγμές και θολά σημεία, χωρίς σκοτεινές πτυχές. Μόνο ένα δεσποτικό κράτος θα μπορούσε να πει ότι, αν δεν συναινούμε επιθυμώντας, τότε δεν ξέρουμε τι θέλουμε».