Μπορούν τα ζώα να προσποιούνται; – Ένας πίθηκος έκανε κάτι που πιστεύαμε ότι το κάνουν μόνο άνθρωποι (Video)

Μπορούν τα ζώα να προσποιούνται; Μια νέα επιστημονική μελέτη δείχνει πως ναι. Η απάντηση ήρθε μέσα από ένα ιδιαίτερο «παιχνίδι τσαγιού» με έναν μπονόμπο ονόματι Κάνζι, που φαίνεται να απέδειξε ότι ορισμένα πρωτεύοντα μπορούν να φανταστούν και να συμμετέχουν σε υποθετικά σενάρια.

Σε μια σειρά πειραμάτων, ερευνητές πρόσφεραν στον Κάνζι «αόρατο χυμό» και σταφύλια, προσομοιώνοντας ένα παιχνίδι φαντασίας παρόμοιο με εκείνα που παίζουν τα παιδιά. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Science, έδειξαν ότι ο μπονόμπο μπορούσε να παρακολουθεί την πορεία του υποτιθέμενου χυμού, κατανοώντας ότι δεν υπήρχε στην πραγματικότητα.

«Είναι ικανός να παρακολουθεί τη θέση ενός φανταστικού αντικειμένου, ενώ ταυτόχρονα αντιλαμβάνεται ότι δεν υπάρχει», δήλωσε ο Κρις Κρούπενιε, επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας και νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο Τζονς Χόπκινς και βασικός συντάκτης της μελέτης.

Μέχρι πρόσφατα, οι επιστήμονες θεωρούσαν πως η ικανότητα να προσποιείται κανείς ή να αντιλαμβάνεται πολλαπλές πραγματικότητες ήταν αποκλειστικά ανθρώπινη. Ωστόσο, παρατηρήσεις όπως νεαροί χιμπατζήδες που παίζουν με «κούκλες από ξύλα» ή κινούν φανταστικά αντικείμενα είχαν ήδη θέσει υπό αμφισβήτηση αυτή την άποψη. Η νέα έρευνα παρέχει πλέον τα πρώτα ελεγχόμενα στοιχεία ότι ένα ζώο μπορεί να «παίζει» προσποιούμενο.

Τα πειράματα με τον Κάνζι

Οι ερευνητές βασίστηκαν σε τεστ που χρησιμοποιούνται συχνά στην παιδική αναπτυξιακή ψυχολογία. «Στα πρώτα χρόνια ζωής, τα παιδιά επιδίδονται σε φανταστικά παιχνίδια, όπως το να έχουν φανταστικούς φίλους ή να κάνουν πάρτι τσαγιού με λούτρινα ζωάκια», εξήγησε ο Κρούπενιε.

Στο πρώτο πείραμα, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν μια άδεια κανάτα και δύο άδεια διαφανή ποτήρια. Έκαναν πως ρίχνουν φανταστικό χυμό και ζήτησαν από τον Κάνζι να δείξει πού πίστευε ότι βρισκόταν. Ο μπονόμπο απάντησε σωστά στο 68% των περιπτώσεων. Σε δεύτερο πείραμα, ξεχώρισε το πραγματικό ποτήρι με χυμό από το φανταστικό, ενώ στο τρίτο επανέλαβε το τεστ με φανταστικά σταφύλια, με παρόμοια επιτυχία.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι ο Κάνζι μπορούσε να διακρίνει ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη φαντασία, διατηρώντας και τις δύο έννοιες στο μυαλό του ταυτόχρονα. «Αυτό αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην κατανόηση του τρόπου σκέψης των μη ανθρώπινων πρωτευόντων», ανέφερε ο Γιαν Ένγκελμαν, αναπληρωτής καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Μπέρκλεϊ.

Η νοημοσύνη και η φαντασία των πρωτευόντων

Ο Ένγκελμαν σημείωσε ότι τα πειράματα ενισχύουν την άποψη πως οι πίθηκοι μπορούν να σχηματίζουν «δευτερεύουσες αναπαραστάσεις» — δηλαδή να επεξεργάζονται ταυτόχρονα πολλαπλά, ακόμη και υποθετικά, σενάρια. Αυτή η ικανότητα συνδέεται με πολύπλοκες γνωστικές διεργασίες όπως ο σχεδιασμός, η αιτιολόγηση και η πρόβλεψη.

«Μπορείς να δοκιμάσεις πράγματα στη φαντασία σου πριν τα κάνεις στην πραγματικότητα», εξήγησε η Κρίστιν Άντριους, καθηγήτρια φιλοσοφίας στο CUNY Graduate Center, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη. «Έτσι αποφασίζεις αν αξίζει να τα επιχειρήσεις ή όχι».

Η Άντριους χαρακτήρισε τα ευρήματα πειστικά, συγκρίνοντάς τα με αντίστοιχες μελέτες σε παιδιά, όπου χρησιμοποιούν, για παράδειγμα, μια μπανάνα ως τηλέφωνο.

Ποιος ήταν ο Κάνζι

Ο Κάνζι, που πέθανε πέρυσι σε ηλικία 44 ετών, ήταν ένας ξεχωριστός μπονόμπο. Γεννημένος σε αιχμαλωσία, ήταν ο πρώτος του είδους του που κατανόησε στοιχεία της αγγλικής γλώσσας. Έμαθε να επικοινωνεί μέσω συμβόλων που αντιπροσώπευαν λέξεις, γνωστών ως λεξιγράμματα.

Από μικρή ηλικία έδειξε εντυπωσιακή ικανότητα μάθησης. «Καθώς η μητέρα του εκπαιδευόταν στα λεξιγράμματα χωρίς μεγάλη επιτυχία, ο Κάνζι απορροφούσε τη γνώση παρατηρώντας», ανέφερε ο Κρούπενιε. Τελικά, οι ερευνητές επικέντρωσαν το πρόγραμμα εκπαίδευσης σε εκείνον και σε μια άλλη μπονόμπο, την Πανμπάνιςα.

Αργότερα, ο Κάνζι αναγνώριζε εκατοντάδες σύμβολα για αντικείμενα και δραστηριότητες, και μπορούσε να αποκρίνεται σε απλές αγγλικές εντολές δείχνοντας τα σωστά λεξιγράμματα.

Τι σημαίνουν τα ευρήματα

Οι μπονόμπο είναι οι στενότεροι γενετικοί συγγενείς του ανθρώπου. Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η ικανότητα για φαντασία και προσποίηση ίσως υπήρχε ήδη πριν από 6 έως 9 εκατομμύρια χρόνια, όταν τα δύο είδη διαφοροποιήθηκαν εξελικτικά.

Παρά ταύτα, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν και άλλα πρωτεύοντα ή μπονόμπο θα μπορούσαν να επιτύχουν τα ίδια αποτελέσματα. Η προηγμένη γλωσσική εκπαίδευση του Κάνζι ίσως του έδωσε πλεονέκτημα. «Ίσως όλοι οι πίθηκοι έχουν αυτή την ικανότητα, αλλά μπορούμε να την ανιχνεύσουμε μόνο σε όσους έχουν μάθει γλώσσα», σχολίασε ο Ένγκελμαν.

Όπως επισημαίνει η Άντριους, όσο περισσότερο μελετούν οι επιστήμονες τα ζώα, τόσο ανακαλύπτουν ότι πολλές ικανότητες που θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες είναι κοινές σε άλλα είδη. Κάποιοι ερευνητές μάλιστα υποστηρίζουν ότι αυτό που κάνει τον άνθρωπο να ξεχωρίζει δεν είναι τόσο η ατομική νοημοσύνη, όσο η εξαιρετική του ικανότητα συνεργασίας και κοινωνικής σκέψης.

«Αυτό στο οποίο οι άνθρωποι υπερέχουν είναι η κοινωνική λογική και η συλλογική σκέψη», κατέληξε ο Ένγκελμαν. «Η γλώσσα είναι μια από τις προσαρμογές που μας επιτρέπουν να το πετυχαίνουμε αυτό».