Παράνοια και αδικία
H ταινία «Οι δύο εισαγγελείς» του Ουκρανού Σεργκέι Λόζνιτσα, που εδώ και λίγο καιρό προβάλλεται στις αίθουσες, αναφέρεται στην περίοδο των επακόλουθων των περίφημων Δικών της Μόσχας, όταν μέρος του ρωσικού πληθυσμού οδηγήθηκε στην εξορία, φυλακίστηκε ή εκτελέστηκε. Καθότι ταινία ρωσική και ιστορική, σκέφτηκα να τη συστήσω στον Χάρη και την Ολγα Παπαδοπούλου, αδέλφια, μετανάστες από τη Ρωσία, τα οποία γνωρίζω εδώ και χρόνια διότι διατηρούν ένα καφέ στη γειτονιά μου στο Κουκάκι, ονόματι Μινούτκα (σημαίνει «στο λεπτό» στα ρωσικά). Τελικά, αυτό που έγινε ήταν να μάθω… εγώ τη δική τους ιστορία, την οποία μοιράζομαι στο ανά χείρας κείμενο γιατί μπορείτε να φανταστείτε την έκπληξή μου μαθαίνοντας ότι οι παππούδες όπως και οι γονείς των δύο αδελφών υπήρξαν θύματα της σταλινικής τρομοκρατίας.
Ο παππούς τους Χαρίτων Παπαδόπουλος, γεννημένος στη Σαμψούντα της Τουρκίας, ήταν Ελληνοπόντιος (με ελληνικό διαβατήριο) που αναγκάστηκε να μεταναστεύσει στην τσαρική Ρωσία για βιοποριστικούς λόγους. Μετά χιλίων κόπων και βασάνων εγκαταστάθηκε στο χωριό Τουμρούκ του νομού Κρασνοντάρ μαζί με τη γυναίκα του την Ειρήνη και τα δύο τους παιδιά, ένα εκ των οποίων, ο Χρήστος, ήταν ο πατέρας του Χάρη και της Ολγας (οι παππούδες των Χάρη και Ολγας είχαν ήδη χάσει δύο παιδιά).
Το μόνο που ενδιέφερε τον Χαρίτωνα ήταν το καλό της οικογένειάς του, για την οποία εργάστηκε σκληρά. Ωστόσο, όταν το 1937 άρχισαν οι εκκαθαρίσεις και παρότι ο Χαρίτων είχε λάβει προειδοποίηση να εγκαταλείψει το χωριό του γιατί όλος ο νομός Κρασνοντάρ βρισκόταν στο στόχαστρο των μπολσεβίκων, εκείνος αρνήθηκε να φύγει με το επιχείρημα ότι δεν είχε κάνει τίποτα για να φοβηθεί. Πολιτικά ήταν εντελώς αμέτοχος και ενδιαφερόταν μόνο για το σπίτι του. Οπότε μια μέρα, έχοντας μόλις επιστρέψει από τη δουλειά, ο Χαρίτων δέχθηκε την επίσκεψη των μπολσεβίκων στο σπίτι του.
Ο Χαρίτων Παπαδόπουλος εκτελέστηκε το 1937 μαζί με τους υπόλοιπους 6.000 κατοίκους στο νομό Κρασνοντάρ. «Δεν ήταν μόνο Ελληνες αλλά και Πολωνοί, Τσετσένοι και άλλοι», μου είπε ο Χάρης. «Ολοι οι άνδρες από 16 χρονών και πάνω εκτελέστηκαν. Ο πατέρας μου τη γλίτωσε παρά τρίχα διότι ήταν εννέα χρονών». Η Ειρήνη Παπαδοπούλου, σύζυγος του εκτελεσθέντος Χαρίτωνα και γιαγιά των Χάρη και Ολγας, δεν σταμάτησε ποτέ να ζητεί από τους υπεύθυνους εξήγηση για την εκτέλεση του ανδρός της. Πράγματι, κάποια στιγμή δέχθηκε μια επιστολή από το Κομισαριάτο που έλεγε ότι ο Χαρίτων Παπαδόπουλος εκτελέστηκε ως «εχθρός του λαού». Και χρόνια αργότερα, αφότου ο Στάλιν είχε πεθάνει και η Σοβιετική Ενωση είχε μπει στην περίοδο της «αποσταλινοποίησης», η Ειρήνη Παπαδοπούλου δέχθηκε ένα νέο επίσημο γράμμα το οποίο αναφερόταν «στην αθωότητα» του συζύγου της.
Οσο για τον πατέρα του Χάρη και της Ολγας, μπορεί μεν να γλίτωσε την εκτέλεση, όμως τρία χρόνια αργότερα, όταν έγινε 12, εστάλη στην εξορία, στο ίδιο μάλιστα σημείο όπου είχε σταλεί εξόριστος ο… Στάλιν επί τσάρου. Το ίδιο συνέβη με χιλιάδες ακόμα Ελληνες, τα ονόματα των οποίων αναφέρονται σε ένα από τα βιβλία του ομογενούς Ιβάν Τζουχά, επίκουρου καθηγητή Γεωγραφίας στο Πανεπιστήμιο της πόλης Βόλογκντα, ο οποίος έχει ασχοληθεί επισταμένως με τις διώξεις των Ελλήνων της ΕΣΣΔ. Στο βιβλίο του «Gretseskayia Operatsia» («Ελληνική Επιχείρηση») ο Τζουχά αναφέρει ως πρώτη επίσημη πράξη του Κομμουνιστικού Κόμματος κατά των μειονοτήτων στην ΕΣΣΔ την απόφαση ότι η ύπαρξη εθνικών σχολείων (φινλανδικών, αγγλικών, ελληνικών κ.λπ.) θεωρείτο «επιβλαβής» για τον σοβιετικό σοσιαλισμό, οπότε η NKVD έπρεπε να λάβει τα αναγκαία μέτρα.
Μετά τον θάνατο του Στάλιν οι φυλακισμένοι απελευθερώθηκαν, αλλά δεν τους επετράπη να γυρίσουν στο σπίτι τους. Τους έστειλαν όπου βρίσκονταν κάποιοι συγγενείς τους. Λες και η διαρκής μετακίνηση είναι μια κατάρα σε αυτή την οικογένεια, το 1989, όταν ο κομμουνισμός άρχισε να καταρρέει, ο Χάρης και η Ολγα αναγκάστηκαν να αφήσουν τα πάντα πίσω τους στο Καζακστάν όπου γεννήθηκαν και να έρθουν στην Ελλάδα. Και δεν ήταν λίγα τα όσα άφησαν γιατί ο Χρήστος Παπαδόπουλος είχε κάνει περιουσία… Οπως ήταν φυσικό, ο Χάρης διαμαρτυρόταν για τη μετανάστευση. «Ομως θυμάμαι ακόμα τον πατέρα μου να μας λέει “χίλιες φορές να φάω πέτρες στην Ελλάδα από το να μην ξέρω τι μπορεί να γίνει σε μια χώρα όπου όλα μπορεί να αλλάξουν ανάλογα με το ποιος την κυβερνά”».