Η βία αρχίζει νωρίτερα από την πράξη
Συμπληρώθηκαν είκοσι πέντε χρόνια από το πρωινό εκείνο, όταν χάθηκαν 2.977 άνθρωποι. Από αυτούς, οι 2.753 ήταν στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου, οι 184 στο Πεντάγωνο και άλλοι 40 μέσα σε ένα αεροσκάφος που συνετρίβη σε μια αγροτική περιοχή της Πενσιλβάνια. Ηταν επιβάτες που είχαν αντιληφθεί τι επρόκειτο να συμβεί και είχαν αντιδράσει. Ανάμεσα στους νεκρούς της Νέας Υόρκης ήταν και 343 μέλη του πυροσβεστικού σώματος. Τη στιγμή που όσοι μπορούσαν ακόμα να φύγουν έτρεχαν να σωθούν, οι πυροσβέστες εκείνοι ανέβαιναν τις σκάλες των φλεγόμενων πύργων.
Γι’ αυτό παρευρέθηκα στον τόπο εκείνο όπου υψώνονταν οι δύο πύργοι ώστε να προσευχηθώ για την ανάπαυση των ψυχών τους. Οι άνθρωποι που σχεδίασαν την τρομοκρατική επίθεση εκείνου του πρωινού, πριν ακόμη διαπράξουν το έγκλημά τους, είχαν ήδη με ακρίβεια σχηματίσει το προφίλ του εχθρού τους. Ο στόχος τους ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες, και οι αθώοι εκείνοι άνθρωποι ήταν κατά την αντίληψή τους ο εχθρός που έπρεπε να εξοντωθεί.
Επρόκειτο για μια συνειδητή διαστρέβλωση της πραγματικότητας. Τα θύματα εκείνης της ημέρας προέρχονταν από ενενήντα και πλέον χώρες και ανήκαν σε ένα ευρύτατο φάσμα θρησκευτικών, κοινωνικών και πολιτισμικών καταβολών. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονταν χριστιανοί, εβραίοι, μουσουλμάνοι, ινδουιστές, αλλά και άνθρωποι χωρίς συγκεκριμένη θρησκευτική πίστη, κάτι που, ασφαλώς, δεν τους καθιστούσε λιγότερο άξιους αγάπης και σεβασμού. Ανάμεσά τους βρίσκονταν χρηματιστές και άνθρωποι που εργάζονταν πλένοντας πιάτα, καθαρίζοντας τα γραφεία κατά τις νυκτερινές ώρες, άνθρωποι κάθε κοινωνικής προέλευσης και επαγγελματικής ιδιότητας.
Χρειάστηκε να προηγηθεί στη συνείδηση των τρομοκρατών μία πρωτοφανής διαστρέβλωση της πραγματικότητας, ώστε να καταστεί δυνατή η ένταξη όλων αυτών των διαφορετικών ανθρώπων σε μία και μόνη κατηγορία, εκείνη του «εχθρού». Η ανθρώπινη υπόσταση έπρεπε να απογυμνωθεί από την ιδιαιτερότητα και την ανεπανάληπτη αξία της και να κατηγοριοποιηθεί σε μία ενιαία, απρόσωπη, συλλογική ταυτότητα. Αυτή του «εχθρού». Μόνο έτσι θα ήταν δυνατό η εξόντωση του άλλου να παρουσιαστεί ως πράξη σχεδόν αναπόφευκτη, ως δήθεν μοιραία κατάληξη μιας σύγκρουσης μεταξύ «ημών» και «εκείνων». Και εδώ ακριβώς αποκαλύπτεται το ανθρωπολογικό και το θεολογικό βάθος του ψεύδους: κάθε φορά που ο άνθρωπος παύει να αναγνωρίζει στο πρόσωπο του άλλου τον πλησίον, κάθε φορά που ο άλλος παύει να γίνεται αντιληπτός ως πρόσωπο και ταυτοποιείται απρόσωπα ως ο «εχθρός», τότε ανοίγει ο δρόμος προς την αποδόμηση της ανθρώπινης αξίας του, ο δρόμος προς τη βία.
Το έργο αυτό της αποδόμησης της ανθρώπινης αξίας κάποιου συμβαίνει πρώτα στον νου, ως ιδεολογία, ακολουθεί η διάδοση της ιδεολογίας αυτής σε ευρύτερους κύκλους και ολοκληρώνεται διά των όπλων. Διότι η βία δεν αρχίζει πάντοτε με την πράξη· αρχίζει πολύ νωρίτερα, όταν ο άλλος παύει να θεωρείται πρόσωπο και αρχίζει να περιγράφεται ως απειλή, ως αντικείμενο φόβου και τελικά ως ένα εμπόδιο που πρέπει να απομακρυνθεί. Γι’ αυτό και προκαλεί βαθύτατη ανησυχία το γεγονός ότι στις ημέρες μας αναβιώνει με τόση ευκολία και απερισκεψία μία γλώσσα η οποία μετατρέπει ολόκληρους πληθυσμούς συλλήβδην σε απρόσωπες και απειλητικές μάζες. Οταν ένας λαός ή μία κοινωνική ομάδα χαρακτηρίζεται ως «μάστιγα», ως «ανεξέλεγκτο κύμα» ή ως «μίασμα» που πρέπει να εξαλειφθεί, δεν βρισκόμαστε πλέον απλώς ενώπιον μιας ακραίας ρητορικής.
Εχουμε εισέλθει ήδη στον χώρο της ηθικής και ανθρωπολογικής εκτροπής, όπου η άρνηση του προσώπου προετοιμάζει την άρνηση του δικαιώματος του άλλου να υπάρχει. Εκεί όπου ο συνάνθρωπος παύει να αναγνωρίζεται ως πλησίον και μεταβάλλεται σε απρόσωπο «πρόβλημα», η γλώσσα έχει ήδη αρχίσει να προετοιμάζει το έδαφος για το κακό που θα ακολουθήσει.
Ενώπιον αυτής της διαστρέβλωσης του ανθρώπινου προσώπου, η Εκκλησία μας κομίζει τη δική της απάντηση, απλή κατά τη διατύπωσή της, πλην όμως ιδιαιτέρως απαιτητική ως προς τις συνέπειές της: κάθε άνθρωπος είναι πλασμένος κατ’ εικόνα του Θεού. Η θεμελιώδης αυτή αλήθεια δεν γνωρίζει εξαιρέσεις, διαβαθμίσεις ή προϋποθέσεις. Δεν αφορά μόνον εκείνους τους οποίους οι άνθρωποι κρίνουν ως «αξίους» ούτε περιορίζεται σε όσους ομιλούν τη δική μας γλώσσα, ανήκουν στη δική μας κοινότητα ή στέκονται μαζί μας ενώπιον του ιερού θυσιαστηρίου. Γι’ αυτό και η Εκκλησία καλείται να αναγνωρίζει στο πρόσωπο κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως καταγωγής, γλώσσας, θρησκευτικών πεποιθήσεων, κοινωνικής θέσης ή οποιασδήποτε άλλης διάκρισης, την ίδια απαραμείωτη αξία και ιερότητα.
Δεν είναι διόλου τυχαίο ότι, όπως έγραψα πιο πάνω, προσευχήθηκα σε αυτόν τον τόπο του μαρτυρίου, στον οποίο σήμερα βρίσκεται ο ναός του Αγίου Νικολάου. Ηδη από το 1916 οι έλληνες μετανάστες αναζήτησαν σε αυτή την ξένη τότε για εκείνους γη έναν τόπο προσευχής. Τον παλαιό Αγιο Νικόλαο, τον προστάτη των θαλασσινών, τον διαμόρφωσαν μετατρέποντας ένα παλαιό καπηλειό της οδού Cedar. Γύρω από τον μικρό εκείνο ναό αναπτύχθηκε σταδιακά η σημερινή μεγαλούπολη και καθώς ο χρόνος κυλούσε, οι ουρανοξύστες υψώνονταν ολοένα ψηλότερα, έως ότου τα ανθρώπινα δημιουργήματα φάνηκε να επισκιάζουν τον ταπεινό ευκτήριο οίκο του Αγίου.
Πολλές φορές οι ενορίτες δέχθηκαν την κριτική ότι η αξία της γης πάνω στην οποία ήταν χτισμένος ο ναός υπερέβαινε κατά πολύ την αξία του ναού και ότι η πώληση του οικοπέδου θα απέφερε σημαντικό οικονομικό όφελος. Αλλες τόσες φορές όμως εκείνοι αρνήθηκαν να τον πουλήσουν. Διότι για την κοινότητα ο ναός δεν ήταν ένα απλό οικοδόμημα ούτε ένα ακίνητο με οικονομική αξία. Ηταν ο τόπος της ιστορικής μνήμης και της προσευχής.
Την 11η Σεπτεμβρίου 2001, ο Νότιος Πύργος κατέρρευσε ολόκληρος επάνω στον ναό του Αγίου Νικολάου. Ηταν ο μόνος χώρος λατρείας που καταστράφηκε ολοσχερώς εκείνη την ημέρα και μέσα από τα ερείπια, ανάμεσα στη σκόνη και την καταστροφή, ανασύρθηκαν δύο μόνο εικόνες. Τότε, όπως ακριβώς έκαναν οι πατέρες μας πριν από μία εκατονταετία, έτσι κι εμείς αρνηθήκαμε να αφήσουμε τον ναό θαμμένο κάτω από τα ερείπια. Δεν σκεφτήκαμε να τον παραδώσουμε στην αγοραία λογική της αξίας και του κέρδους. Και όπως εκείνοι διατήρησαν τον Αγιο Νικόλαο ως τόπο λατρείας και μνήμης, έτσι κι εμείς επιλέξαμε να τον αναστήσουμε από τα ερείπια, ως μαρτυρία συνέχειας και ελπίδας. Σήμερα, ο ναός του Αγίου Νικολάου βρίσκεται και πάλι στην καρδιά του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου, φτιαγμένος από λευκό πεντελικό μάρμαρο, ως μία διακριτική αλλά δυνατή μαρτυρία της νίκης της μνήμης επί της λήθης, της νίκης της ζωής επί της καταστροφής.
Είναι ο μοναδικός χώρος λατρείας σε αυτόν τον καθαγιασμένο από τη θυσία τόσων ανθρώπων τόπο. Ενας ναός, ναι, αλλά που είναι ευκτήριος οίκος με ανοιχτές τις πόρτες του σε όλους τους ανθρώπους, ανεξαρτήτως πίστης ή καταγωγής, που αναζητούν έναν τόπο σιωπής μέσα στην τύρβη της πόλης· σε εκείνους που έχουν ανάγκη να αποσυρθούν, έστω και για λίγο, από τον θόρυβο και την αδιάκοπη κίνηση του κόσμου, να ξαποστάσουν κάτω από τον ίσκιο του σταυρού της θυσίας, να αναλογιστούν, να πενθήσουν, να ελπίσουν και να προσευχηθούν υπό τη σκέπη του Αγίου. Ετσι, ο Αγιος Νικόλαος δεν στέκει πλέον μόνον ως το μνημείο μιας και μόνης θρησκευτικής κοινότητος ή ως ανάμνηση μιας απερίγραπτης καταστροφής, αλλά ως μία ζωντανή μαρτυρία ότι ο ιερός αυτός χώρος μπορεί να μεταβληθεί σε τόπο συνάντησης, παρηγοριάς και συμφιλίωσης.
Χθες προσευχηθήκαμε για όλους εκείνους που χάθηκαν εκεί πριν από 25 χρόνια. Ανάμεσά τους βρίσκονταν και πολλά τέκνα της Ομογένειάς μας. Προσευχηθήκαμε, όμως, όχι μόνο για τους νεκρούς, αλλά και για τους ζώντες· για τη σημερινή και για τις επόμενες γενιές, ώστε να μη δοθεί ποτέ ξανά στον άνθρωπο η δυνατότητα να επινοήσει έναν «εύλογο» ή «βολικό» λόγο, με τον οποίο θα επιχειρήσει να δικαιολογήσει την εξόντωση του συνανθρώπου του.
Εμείς που κηδέψαμε τους νεκρούς της 11ης Σεπτεμβρίου δεν έχουμε το δικαίωμα και την πολυτέλεια της λήθης. Είθε η μνήμη των νεκρών μας και ο ναός του Αγίου Νικολάου στο Σημείο Μηδέν της Νέας Υόρκης να μας διδάσκουν πάντοτε ότι ο άλλος δεν είναι εχθρός, αλλά πρόσωπο· δεν είναι απειλή, αλλά πλησίον· δεν είναι αριθμός μέσα σε μία ανώνυμη μάζα, αλλά άνθρωπος μοναδικός και ανεπανάληπτος, πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού.