Σπάνιο χειρόγραφο της Οδύσσειας 1.700 ετών ανακαλύφθηκε σε βιβλιοθήκη της Ολλανδίας – Πώς βρέθηκε εκεί;
Σπάνιο αρχαίο χειρόγραφο της Οδύσσειας ανακαλύφθηκε σε βιβλίο βιβλιοθήκης στην Ολλανδία, προκαλώντας ενθουσιασμό στους ακαδημαϊκούς κύκλους. Το εύρημα, ηλικίας 1.700 ετών, εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια έρευνας στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης.
Ερευνητής που μελετούσε συλλογή παλαιών αιγυπτιακών κειμένων βρήκε τυχαία ένα κομμάτι περγαμηνής ανάμεσα στις σελίδες ενός βιβλίου. Η προσεκτική εξέταση αποκάλυψε ότι το μικροσκοπικό αυτό απόσπασμα, διαστάσεων μόλις 6,6 x 7,7 εκατοστών, περιείχε στίχους από τη 12η ραψωδία της επικής ποιήσεως του Ομήρου.
Το συγκεκριμένο τμήμα περιγράφει το κρίσιμο σημείο όπου οι σύντροφοι του Οδυσσέα καταναλώνουν τα αθάνατα βόδια του θεού Ήλιου, παρά τις ρητές του απαγορεύσεις. Η πράξη αυτή εξοργίζει τον Ήλιο, ο οποίος ζητά εκδίκηση από τους υπόλοιπους θεούς. Ο Δίας ανταποκρίνεται, στέλνοντας φοβερή καταιγίδα που καταστρέφει το πλοίο και αφανίζει το πλήρωμα του Οδυσσέα.
Οι ειδικοί επισημαίνουν πως αυτό το συμβάν αποτελεί «σημείο καμπής» στην αφήγηση της Οδύσσειας. Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί μόλις 30 παρόμοια αποσπάσματα, γεγονός που καθιστά την ανακάλυψη εξαιρετικά σημαντική για τη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η σελίδα αυτή, γραμμένη και στις δύο όψεις, πιθανότατα ανήκε σε μια έκδοση τσέπης της Οδύσσειας, μεγέθους αντίστοιχου ενός σύγχρονου Kindle, που ανήκε σε κάποιον λάτρη του Ομήρου γύρω στο 300 μ.Χ.
Το πολύτιμο χειρόγραφο εντόπισε ο Dr Mark de Kreij, καθηγητής ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Radboud της Ολλανδίας, κατά την ενασχόλησή του με χριστιανικά χειρόγραφα στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης.
Η πλειονότητα των κειμένων αυτών ήταν γραμμένη σε περγαμηνή και στην κοπτική γλώσσα, ωστόσο η συλλογή περιλάμβανε και μερικούς αιγυπτιακούς και ελληνικούς παπύρους.
Ανάμεσα σε αυτά, ένα φθαρμένο και αποχρωματισμένο απόσπασμα, αρχικά θεωρούμενο ως αδιάφορο τμήμα του 7ου αιώνα, τράβηξε το ενδιαφέρον του Dr de Kreij λόγω των μικρών, καλλιγραφικών του γραμμάτων.
Γρήγορα αναγνώρισε λέξεις χαρακτηριστικές των ομηρικών επών. Όπως αναφέρεται σε ανακοίνωση του Πανεπιστημίου της Ουτρέχτης, «η 12η ραψωδία αποτελεί το τελευταίο τμήμα της αφήγησης του Οδυσσέα πριν την επιστροφή του στην Ιθάκη».
Η σημασία της ανακάλυψης και το ιστορικό πλαίσιο
Η διαδρομή του Οδυσσέα, όπως περιγράφεται στα σχετικά βιβλία, περιλαμβάνει συναντήσεις με τον Κύκλωπα και τη μάγισσα Κίρκη, από τις οποίες διαφεύγει με τους περισσότερους συντρόφους του. Ωστόσο, η τραγική τους μοίρα σφραγίζεται στο νησί Θρινακία, όπου ζει ο Ήλιος.
Σύμφωνα με το έπος, ο Οδυσσέας επιτρέπει στους άνδρες του να βρουν τροφή στην ξηρά, απαγορεύοντας όμως να πειράξουν τα ιερά ζώα. Όταν τα αποθέματα εξαντλούνται, οι σύντροφοι παραβαίνουν την εντολή, προκαλώντας τη θεϊκή οργή και την καταστροφή τους.
Το απόσπασμα καταγράφει ακριβώς τη στιγμή που ο Ήλιος ανακαλύπτει την πράξη των συντρόφων του Οδυσσέα, οδηγώντας τον ήρωα στο χαμηλότερο σημείο της δεκαετούς του περιπλάνησης αλλά και στην έναρξη της τελικής του αποστολής στην Ιθάκη.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με τους ειδικούς, πρόκειται για καθοριστικό σημείο στην Οδύσσεια και βρίσκεται περίπου στη μέση των 24 ραψωδιών του έπους.
Άλλες πρόσφατες ανακαλύψεις ομηρικών χειρογράφων
Νωρίτερα φέτος, ένα ακόμη απόσπασμα από τα ομηρικά έπη – αυτή τη φορά από την Ιλιάδα – εντοπίστηκε μέσα στην κοιλιακή χώρα αιγυπτιακής μούμιας ηλικίας 1.600 ετών. Ήταν η πρώτη φορά που ελληνικό λογοτεχνικό κείμενο βρέθηκε ενσωματωμένο στη διαδικασία ταρίχευσης.
Το εύρημα προέρχεται από τάφο ρωμαϊκής εποχής στην αρχαία αιγυπτιακή πόλη Οξύρρυγχος, 190 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου. Οι ερευνητές αναφέρουν ότι ο πάπυρος τοποθετήθηκε στην κοιλιά ως μέρος τελετουργίας ταρίχευσης, ενώ μέχρι σήμερα ανάλογα παραδείγματα γραφής σχετίζονταν μόνο με μαγικά ή τελετουργικά κείμενα.
Η Ιλιάδα, που χρονολογείται από το 800 π.Χ., αποτελείται επίσης από 24 ραψωδίες και επικεντρώνεται στον Τρωικό Πόλεμο και τις πράξεις του Αχιλλέα, του μεγαλύτερου πολεμιστή των Ελλήνων.