Scrolling vs Βιβλίo: Ποια χώρα σε πληρώνει για να διαβάζεις;
Μια ασυνήθιστη προσπάθεια για να επιστρέψει το διάβασμα στην καθημερινή ζωή των πολιτών βρίσκεται σε εξέλιξη, με τις Αρχές να προσφέρουν ακόμη και μικρές χρηματικές ανταμοιβές σε όσους αφιερώνουν χρόνο στην ανάγνωση και καταγράφουν τη δραστηριότητά τους.
Η νέα εθνική εκστρατεία στη Σιγκαπούρη έχει διάρκεια πέντε ετών και ξεκίνησε μέσα στον Σεπτέμβριο, επιχειρώντας να ενισχύσει την αναγνωστική κουλτούρα μέσα από ένα μοντέλο που θυμίζει παιχνίδι. Οι συμμετέχοντες μπορούν να συγκεντρώνουν πόντους και εικονικά νομίσματα, τα οποία στη συνέχεια έχουν τη δυνατότητα να εξαργυρώνουν.
Η φιλοσοφία της δράσης βασίζεται στο λεγόμενο «gamification», δηλαδή στην ενσωμάτωση μηχανισμών παιχνιδιού σε μια καθημερινή συνήθεια. Έτσι, αντί το διάβασμα να αποτελεί απλώς μια δραστηριότητα χωρίς άμεση ανταμοιβή, οι συμμετέχοντες έχουν έναν επιπλέον στόχο που τους ενθαρρύνει να συνεχίσουν. Μέσω ειδικής κυβερνητικής ιστοσελίδας καταχωρούν τον χρόνο που περνούν διαβάζοντας. Για κάθε συνεδρία διάρκειας τουλάχιστον 15 λεπτών λαμβάνουν 20 εικονικά νομίσματα.
Για να συγκεντρώσει κάποιος 1.000 νομίσματα, τα οποία αντιστοιχούν σε ένα δολάριο Σιγκαπούρης ή περίπου 0,80 δολάρια ΗΠΑ, απαιτούνται 50 ημέρες συμμετοχής. Αυτό συμβαίνει επειδή το σύστημα επιτρέπει την καταχώριση μόνο μίας συνεδρίας ανά ημέρα. Η επικεφαλής του Εθνικού Συμβουλίου Βιβλιοθηκών, Melissa Tam, υποστηρίζει ότι η συνεχής κατανάλωση σύντομων κειμένων μπορεί να προσφέρει γρήγορη ενημέρωση, όμως η επαφή με μεγαλύτερα κείμενα απαιτεί διαφορετικό τρόπο συγκέντρωσης και μπορεί να ενισχύσει την προσοχή, την κριτική σκέψη και τη φαντασία.
Όπως ανέφερε, η επιδίωξη της εκστρατείας είναι να δημιουργηθεί μια κοινωνία ανθρώπων που έχουν μεγαλύτερη διάθεση να ανακαλύπτουν νέα πράγματα, να εξετάζουν κριτικά όσα διαβάζουν και να ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις ενός κόσμου που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκος.
Η μάχη με το περιεχόμενο λίγων δευτερολέπτων
Η πρωτοβουλία έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ικανότητα συγκέντρωσης αποτελεί αντικείμενο συζήτησης σε πολλές χώρες, καθώς όλο και περισσότεροι άνθρωποι περνούν μεγάλο μέρος της ημέρας καταναλώνοντας σύντομα ψηφιακά βίντεο, αναρτήσεις και μικρά κείμενα.
Ο όρος «brain rot» έχει πλέον περάσει στο καθημερινό λεξιλόγιο και χρησιμοποιείται για να περιγράψει την αντίληψη ότι η υπερβολική έκθεση σε επιφανειακό και χαμηλής ποιότητας διαδικτυακό περιεχόμενο μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις γνωστικές λειτουργίες και την ικανότητα συγκέντρωσης.
Την ίδια στιγμή, το «doomscrolling», δηλαδή η ασταμάτητη περιήγηση σε μια ατελείωτη ροή αναρτήσεων, συχνά αρνητικών ή χωρίς ιδιαίτερη ουσία, φαίνεται να δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την προσπάθεια παρατεταμένης συγκέντρωσης.
Παρότι η Σιγκαπούρη παρουσιάζει ήδη πολύ καλές επιδόσεις στις διεθνείς αξιολογήσεις αναγνωστικής κατανόησης, εκπαιδευτικοί και ειδικοί επισημαίνουν ότι υπάρχει ένα διαφορετικό ζήτημα: αρκετοί μαθητές φαίνεται να χάνουν σταδιακά το ενδιαφέρον τους για το διάβασμα καθώς μεγαλώνουν.
Η πίεση των σχολικών υποχρεώσεων και των σημαντικών εξετάσεων οδηγεί πολλές φορές τους εφήβους στο να διαβάζουν αποκλειστικά ό,τι θεωρούν απαραίτητο για τις εξετάσεις, αφήνοντας στην άκρη το διάβασμα που γίνεται για ευχαρίστηση.
Ο 32χρονος Isaac Neo, συνιδρυτής λέσχης βιβλίου για άνδρες, περιγράφει ακριβώς αυτή την αλλαγή. Όπως λέει, στην εφηβεία η πίεση αυξάνεται, καθώς οι μαθητές επικεντρώνονται στις εξετάσεις και σταδιακά μπορεί να εγκαταλείψουν τη συνήθεια να ανοίγουν ένα βιβλίο απλώς επειδή θέλουν να το απολαύσουν.
Από τα ειδησεογραφικά κείμενα ξανά στα βιβλία
Ο Neo δημιούργησε τη λέσχη βιβλίου το 2025, αφού διαπίστωσε κάτι που αφορούσε και τον ίδιο. Παρότι η επαγγελματική του καθημερινότητα απαιτούσε να διαβάζει συνεχώς ειδησεογραφικά άρθρα και τεχνικά κείμενα, είχε περάσει μεγάλο χρονικό διάστημα από την τελευταία φορά που διάβασε ένα βιβλίο για προσωπική ευχαρίστηση.
Σύμφωνα με τον ίδιο, αρκετοί από τους ανθρώπους που έγιναν μέλη της λέσχης είχαν παρόμοιο κίνητρο. Ήθελαν να ξαναβάλουν το βιβλίο στη ζωή τους και να αποκτήσουν ξανά μια συνήθεια που είχαν αφήσει πίσω.
Μέσα από τη συμμετοχή τους στη λέσχη, μάλιστα, αρκετοί άρχισαν να δοκιμάζουν και διαφορετικά λογοτεχνικά είδη, ακόμη και βιβλία που πιθανότατα δεν θα επέλεγαν μόνοι τους στο παρελθόν.
Το πρόγραμμα συνδυάζεται και με φιλανθρωπικό στόχο
Η νέα δράση βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε πιλοτικό στάδιο, το οποίο θα συνεχιστεί μέχρι το τέλος της χρονιάς. Οι υπεύθυνοι αναμένεται να αξιολογήσουν την ανταπόκριση του κοινού και, ανάλογα με τα αποτελέσματα, να προσθέσουν νέες δυνατότητες στην πλατφόρμα.
Παράλληλα, η πρωτοβουλία έχει αποκτήσει και κοινωνικό χαρακτήρα, καθώς οι πολίτες μπορούν να συμμετάσχουν σε μια φιλανθρωπική προσπάθεια που συνδέει τον χρόνο ανάγνωσης με τη συγκέντρωση χρημάτων για κοινωνικούς σκοπούς.
Ο στόχος που έχει τεθεί είναι να καταγραφούν συνολικά 7,5 εκατομμύρια λεπτά ανάγνωσης. Εφόσον επιτευχθεί, μπορούν να συγκεντρωθούν έως και 150.000 δολάρια Σιγκαπούρης για φιλανθρωπικές δράσεις.
Μπορούν όμως τα χρήματα να κάνουν κάποιον να αγαπήσει το διάβασμα;
Παρά τον πρωτότυπο χαρακτήρα της προσπάθειας, η ιδέα της χρηματικής ανταμοιβής έχει προκαλέσει και συζήτηση σχετικά με το κατά πόσο μπορεί πραγματικά να δημιουργήσει μια μακροχρόνια σχέση με το βιβλίο.
Το βασικό ερώτημα είναι αν μια οικονομική επιβράβευση μπορεί να οδηγήσει κάποιον στο να αποκτήσει σταθερή συνήθεια ανάγνωσης ή αν τελικά μετατρέπει το βιβλίο σε ακόμη μία δραστηριότητα που γίνεται κυρίως για την επίτευξη μιας ανταμοιβής.
Υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν ότι η ανάγνωση θα πρέπει να παραμένει μια δραστηριότητα που γίνεται αποκλειστικά για την απόλαυση, χωρίς να χρειάζεται κάποιο εξωτερικό κίνητρο.
Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν και εκείνοι που υποστηρίζουν ότι, σε μια εποχή κατά την οποία οι ψηφιακές πλατφόρμες διεκδικούν συνεχώς την προσοχή των χρηστών, ακόμη και ένα μικρό οικονομικό κίνητρο μπορεί να λειτουργήσει ως αφορμή για να αφήσει κάποιος την οθόνη και να ανοίξει ένα βιβλίο.
Η ψυχολόγος Charissa Ng επισημαίνει πάντως ότι οι οικονομικές ανταμοιβές είναι πιθανότερο να λειτουργήσουν σε ανθρώπους που έχουν ήδη κάποιο ενδιαφέρον για το διάβασμα.
Για κάποιον που δεν έχει καθόλου διάθεση να διαβάσει, ένα μικρό χρηματικό ποσό ενδέχεται να μην είναι αρκετό για να δημιουργήσει από μόνο του μια πραγματική και μακροχρόνια εσωτερική επιθυμία για βιβλία.
Το πείραμα, λοιπόν, θα δείξει αν μια μικρή οικονομική ανταμοιβή μπορεί να αποτελέσει αρκετά ισχυρό κίνητρο ώστε οι πολίτες να επιστρέψουν στο διάβασμα ή αν η αδιάκοπη ροή περιεχομένου που προσφέρουν οι αλγόριθμοι θα συνεχίσει να κερδίζει τη μάχη για την προσοχή τους.