Трамп Гренландияни устувор деб атади, НАТО ва Европа хавотирда
Арктика атрофидаги баҳс яна қизиди: АҚШда Гренландия масаласи миллий хавфсизлик нуқтаи назаридан “устувор йўналиш” сифатида тилга олинмоқда. Вашингтондаги расмий баёнотга кўра, оролни назорат қилиш ғояси Арктикада рақибларни тийиб туриш, стратегик мувозанатни сақлаш ва хавфсизлик занжирини мустаҳкамлаш билан боғланмоқда.
Оқ уй сешанба, 6 январ куни берган маълумотида Доналд Трамп ва унинг жамоаси бу ташқи сиёсий мақсадга етиш учун “бир қатор вариантлар”ни муҳокама қилаётганини қайд этди. Шу жумладан, Қуролли кучлардан фойдаланиш ҳам “олий бош қўмондон ихтиёрида доимо турган вариантлардан бири” сифатида тилга олинди. Яъни, гап фақат дипломатия ёки иқтисодий инструментлар билан чекланмаслиги мумкинлиги ҳам ишора қилинмоқда.
Европа: “Гренландия — унинг халқиники”
Бу баёнотлар ортидан Европа давлатлари позициясини очиқроқ билдиришга киришди. Олдинроқ Германия ва бошқа бир қатор мамлакатлар эҳтимолий аннексия оқибатлари ҳақида АҚШни огоҳлантиргани айтилган эди. 6 январ куни эса Франция президенти Эммануэл Макрон, Германия канцлери Фридрих Мерц, Италия бош вазири Жоржа Мелони, Полша бош вазири Доналд Туск, Испания бош вазири Педро Санчес, Буюк Британия бош вазири Кир Стармер ҳамда Дания бош вазири Метте Фредериксен номидан эълон қилинган қўшма баёнотда кескин ва аниқ нуқта қўйилди:
Гренландия унинг халқиники. Дания ва Гренландияга дахлдор масалалар бўйича қарор қабул қилиш ҳуқуқи фақат Дания ва Гренландияга тегишли.
НАТО ичидаги “чизиқ”: хавфсизликни ким таъминлайди?
Европалик раҳбарлар, шунингдек, Арктика хавфсизлиги масаласини НАТО доирасида, иттифоқчилар ҳамкорлиги орқали таъминлаш кераклигини таъкидлади. Бошқача айтганда, “бу ҳудудда якка ҳаракатлар эмас, жамоавий келишув ишлаши шарт” деган позиция илгари сурилмоқда.
Дания бош вазири Метте Фредериксен эса эҳтимолий ҳарбий операция ёки Гренландиянинг аннексия қилиниши каби сценарийлар рўй берса, НАТО хавфсизлик тизими издан чиқиши мумкинлигидан хавотир билдирди. У бу ҳолат Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан бери шаклланган умумий хавфсизлик меъморчилигига ҳам жиддий зарба бўлишини таъкидлаган.
Гренландиядан овоз: “Америкалик ҳам, даниялик ҳам бўлишни истамаймиз”
Муҳокамалар фонида Гренландиянинг ўзидан ҳам муҳим фикрлар янграмоқда. DW’га берган интервюсида суверенитет учун курашаётган гренландиялик сиёсатчи Жуно Бертелсен маҳаллий аҳоли кайфияти ҳақида тўғридан-тўғри гапирди: унинг айтишича, Гренландиядаги кўпчилик “америкалик бўлишни ҳам, даниялик бўлишни ҳам истамайди”.
Бертелсен Гренландия мустақил бўлишини, Дания қироллигига бўйсунувчи ҳозирги сиёсий мақомдан чиқишни хоҳлашларини ҳам алоҳида урғулади. Яъни, бу ердаги асосий талаб — “кимнингдир қўлига ўтиш” эмас, балки ўз тақдирини ўзи ҳал қилиш.
Хулоса
Гренландия мавзуси энди оддий “география” эмас — катта геосиёсат, хавфсизлик ва суверенитет тўқнашган нуқтага айланяпти. АҚШ “устувор” дея босимни оширса, Европа “қонун ва ҳуқуқ” деган чизиқни ушламоқда, Гренландиянинг ўзи эса “мустақиллик” талабини кучайтиряпти. Энди энг катта савол шу: томонлар бу масалани музокара ва келишув билан еча оладими ёки Арктикадаги совуқ шамол сиёсатни ҳам янада совутиб юборадими?