Эронда уч кишилик ўтиш кенгаши расман тузилди: янги давр бошланмоқда

Фото: Reuters / Теҳрондаги Инқилоб майдонида одамлар тўпланиб, Али Хоминаийни ёд этишимоқда. 2026 йил 1 март

Эронда сиёсий тарихнинг энг оғир ва энг ҳал қилувчи паллаларидан бири бошланди. Якшанба куни Эрон давлат ахборот воситалари олий раҳбар оятуллоҳ Али Хоминаийнинг вафотидан сўнг мамлакатда ҳокимиятни вақтинча бошқариш учун махсус ўтиш кенгаши тузилишини маълум қилди. Бу хабар нафақат Эрон ичида, балки бутун Яқин Шарқда янги сиёсий босқич бошланганини англатмоқда.

Эрон Конституциясида белгиланган тартибга кўра, олий раҳбар лавозими бўшаб қолганида давлат бошқаруви ваколатлари вақтинча махсус кенгаш қўлига ўтади. Associated Press маълумотига қараганда, ушбу тузилма Эроннинг амалдаги президенти Масъуд Пизишкиён, суд ҳокимияти раҳбари Ғуломҳусайн Муҳсиний Эжеий ва Фиқҳ кенгаши вакилидан иборат бўлади. Айни шу кенгаш янги олий раҳбар танлангунга қадар раҳбарликнинг асосий вазифаларини зиммасига олади.

Бу жараён шунчаки техник ўтиш эмас. Чунки Эронда олий раҳбар давлат тизимининг энг юқори нуқтаси ҳисобланади. У ҳарбий тузилмалар, хавфсизлик идоралари, суд ҳокимияти ва асосий стратегик қарорлар устидан ҳал қилувчи таъсирга эга. Шу боис, бугун тузилаётган кенгаш мамлакатда ҳокимиятдаги бўшлиқни тўлдирувчи энг муҳим муваққат механизмга айланмоқда.

Энди эътибор Эрондаги 88 нафар аъзодан иборат “Экспертлар мажлиси”га қаратилган. Қонунчиликка мувофиқ, айнан шу ҳайъат имкон қадар тезроқ янги олий раҳбарни танлаши керак. Бу орган тўлиқ шиалар руҳонийларидан ташкил топган бўлиб, улар сайлов орқали шаклланади. Бироқ номзодлар аввал Фиқҳ кенгаши томонидан тасдиқланади. Шунинг учун келаси кунларда Эронда нафақат мотам, балки қаттиқ сиёсий тортишув ва йирик танлов жараёни ҳам бошланиши кутилмоқда.

Эрон президенти Масъуд Пизишкиён маъмурияти эса Хоминаийнинг ўлимига жуда кескин муносабат билдирди. Расмий баёнотда бу воқеа “улкан жиноят” деб баҳоланди ва жавоб муқаррар экани айтилди. Шу билан бирга, мамлакатда 40 кунлик мотам эълон қилингани, унга қўшимча равишда бир ҳафталик умуммиллий танаффус ҳам жорий этилгани ҳақида Associated Press ва бошқа манбалар хабар бермоқда.

Теҳрондаги кайфият ҳам вазиятнинг нақадар жиддий эканини кўрсатмоқда. Reuters ва бошқа халқаро манбалар тарқатган кадрларда одамлар Инқилоб майдони атрофида тўпланиб, сўнгги воқеаларга муносабат билдиргани акс этган. Бу эса Эрон ичидаги сиёсий ва руҳий муҳит ҳам жуда таранг эканини англатади.

Шу билан бирга, Эроннинг юқори ҳарбий элитасидаги йўқотишлар ҳақидаги маълумотлар ҳам ортиб бормоқда. AP хабарига кўра, Эрон армияси бош штаби раҳбари Абдулраҳим Мусавий ва мудофаа вазири Азиз Носирзода ҳалок бўлгани айтилган. Reuters эса Муҳаммад Пакпур ва Али Шамхоний каби юқори даражали шахслар ҳам нишонда бўлганини ёзди. Айрим исмлар расман тасдиқланган, айримлари бўйича эса ахборотлар ҳали ойдинлашмоқда.

Қисқаси, Эрон ҳозир оддий сиёсий ўзгариш эмас, балки бутун тизим тақдирини белгилаши мумкин бўлган ўта нозик ўтиш даврига кириб борди. Бир томонда — мотам, иккинчи томонда — жавоб ваъдаси, учинчи томонда эса янги олий раҳбарни танлашдек тарихий қарор. Яқин соатлар ва кунлар нафақат Эрон, балки бутун минтақа келажагини белгилаб бериши мумкин.