Iовхойн кIоштара бохийначийн хIусамаш схьайехна Нохчийчоьнан Iедалхоша
"79 шо даьлча а тхан цхьаболчу вежаршна – нохчашна а, гIалгIашна а – депортаци тахана а йирзина йац. Ша бакъйолчу ссылкехь бу уьш тахана а. Ас буьйцурш Iовхойн кIошт лаьттинчу меттигера вежарий бу, иштта ГIалгIайчуьра а", - дIахьедина нохчийн политико.
Оцу хIусамашкахь бехачаьрга кхайкхамбина цо, "Делах кхера" аьлла, 1991-чу шарахь тIеэцначу "Репрессиш йинчу къаьмнашна реабилитаци йарх" федералан низамна тIе а тевжаш.
Iовхойн проблема лаьтташ ю 1944-чу шеран чиллан-беттан 23-чу дийнахь нохчашна депортаци йича дуьйна. Iовха юхаметтахIотторехь уггар а къовсаме йолчех ю ши эвла, Калининаул (Юрт-Iовх), Ленинаул (Акташ-Iовх) а. Шина нохчийн Iовхера тайпанан дай – Аьккхий а, Пхарскхой а баьхна ши юрт ю и шиъ. 1991-чу шеран мангал-баттахь республикан халкъан депутатийн Съездехь сацам тIеийцира кIошт юхаметтахIоттош, делахь а сацам кхочуш ца бира шен хеннахь и гIуллакх кхочуш ца дарна а, оцу меттигашкара лакцаш дехьабаха тоъал ахча ца хиларна а.
2019-чу шарахь Нохчийчоьнна а, Дагестанна а юкъахь дов иккхира, мехкийн латтанаш бахьана долуш. Юьхьанца социалан машанашкахь видеоролик гучуйелира, Кизляран вахархочо йаьккхина, цу тIехь йина билгало йара, и доза нохчийн ду аьлла. Цул тIаьхьа меттигерчу бахархойн тобано и билгало дIайаьккхира. ТIаьхьо билгало юха а меттахIоттйира, ткъа шина республикана юккъерчу дозанан демаркацин хеттаршна юкъагIоьртира Даудов Мохьмад.
ТIаьхьо, 2021-чу шарахь меттигерчу Iедалхошка хаийтина хIума а доцуш, Дагестанера Бенойн БойсгIаран коша тIе бахара нохчий говрашкахь. Дагестанехь резонанс гIаттийра оцу акцино, Соьлжа-ГIалахь бистхуьлуш. Информацин министро Дудаев Ахьмада "манипуляци" ю элира "говрашкахь буьйлабалар" цхьана Iалашонца дина хIума ду аьлла дийцар, Дагестанерчу дозанашца доьзна хIуммаъ дацара элира цо.
2012-чу шарахь Нохчийчоьнан куьйгалхочо Кадыров Рамзана стигалкъекъа-беттан 10-чу дийне дIатеттира иэсан а, тезетан а де, шен ден тезет хиллачу денца нисдеш. И бахьанехь официалехь доцуш дихкира республикехь тезетан барамаш хIиттон, махках баьхнарш дагалоьцуш. Хьал хийцадала доладелира 2018-чу шарахь: хIетахь Iедалхоша дийцадаьккхира, трагеди хиллачу Хьайбахахь мемориал хIоттон йеза бохуш. 2019-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь дIахьедира, и де "бохаман де хилла дуьсур ду дуккхаъчу нохчийн тIаьхьенна" аьлла, "Сталинан-Бериян йамарт зулам" лерира иза. 2021-чу шарахь нохчийн Iедалхоша дуьххьара жигара дакъалецира, къам махках даккхарца боьзначу иэсан барамашкахь. Кху шарахь Кадыровс вайнахана 1944-чу шарахь йина хилла депортаци "ирча геноцид" ю элира, ткъа Сталин Иосиф – "неIалт дахна стаг" ву бохура.
1944-чу шеран чиллан-беттан 23-чохь чоьхьарчу гIуллакхийн халкъан комиссаро Берия Лаврентийс Сталин Иосифа куьйгалла а деш, омра арахийцира Къилбаседа Кавказера нохчашна а, гIалгIашна а Казахстане депортаци йеш, ткъа ши де даьлча йолийра "Чечевица" операци. Шайн хIусамаш дIатийса декхаре хилира ахмиллион гергга вахархо. Чиллан-беттан 23-чохь билгалдоккхуш ду и де, оцу дийнахь белларш дага а лоьцуш. 2004-чу шарахь Европарламенто резолюци тIеийцира, нохчашна йина депораци геноцидан акт дара аьлла.